1- منظور از توسعه معنايى است كه تمدن كنونى بشر از آن استنباط مى شود.
2- اين انديشه كه بسيارى از روشنفكران مسلمان در ايران و ساير نقاط جهان بدان اعتقاد دارند حق مدعى است كه مقصد قرآن در معناى ((استخلاف بشر در كره ارض )) همين است .
3- Scientific American
4- Newsweek
5- National Geography
6- انعام / 11
7- Progress
8- راقيه اسم فاعل از ريشه رق ى به معناى اوج گرفتن و پيش رفتن است .
9- Development
10- اجبارى در دين نيست ، كه صلاح و هدايت از ضلالت و ضرر تميز يافته است .
11- اين تعبير قرآنى در آيات 29 و 38 سوره غافر به كار رفته است . - و.
12- و البته بين خودمان بماند، هيچ اعتقادى هم به خدا و معاد و غيره ندارد و هر جور اعتقاد به ((غيب )) را خرافه پرستى مى داند. اين مطلب را در متن ذكر نمى كنيم ، چون ممكن است مذهبى هاى خرافه پرست (!) بفهمند كه بشر اين همه را چه بهايى پيدا كرده است و آن وقت از تمدن و پيشرفت رويگردان شوند.
13- نجم / 42
14- آل عمران / 28؛ نور / 42؛ فاطر / 18.
15- علق / 8.
16- بقره / 46 و 156
17- متاءسفانه امروز ما از ((فرهنگ )) همان معنا را اختيار كرده ايم كه در غرب معمول است . در تمدن غرب از آنجا كه نگرش ماترياليستى بر همه وجوه تفكر و منشات آن غلبه يافته است فرهنگ فى نفسه داراى اصالت و معنا نيست ، بلكه آموزش و فرهنگ به مثابه امور تبعى در خدمت وجوه و مظاهر ديگر تمدن قرار گرفته اند؛ فى المثل وقتى سخن از ((فرهنگ توسعه )) مى گويند مقصود فرهنگى است كه به محدوده آموزش هاى تخصصى مربوط به توسعه اقتصادى محدود مى شود و حال آنكه در نظام اعتقادى اسلام كه روح و معنا داراى اصالت است ، ناگزير بايد معناى ثابتى براى فرهنگ اعتبار كنيم نه آنكه به تبعيت از غربى ها فرهنگ را در خدمت اين چيز و آن چيز قرار دهيم . در نزد ما ((فرهنگ )) به معناى فرهنگ اسلام است ، يعنى آن روح و حقيقت واحد و ثابتى كه در مجموعه نظام اعتقادى اسلام وجود دارد؛ و فرهنگ با اين مفهوم نمى تواند در خدمت توسعه اقتصادى قرار بگيرد. (در فصل هاى بعد ان شاء الله مفصلا بدين مطلب خواهيم پرداخت .)
18- درباره هر يك از اين كلمات ((پديده ))، ((ارزش ))، ((نظام ارزشى ))، ((مكتب )) و غيره ... سخن بسيار است كه در ادامه فصل هاى آينده رفته رفته بدانان خواهيم پرداخت .
19- منظور از ((فقر)) فقر مادى است ، نه فقر ذاتى در مقابل غناى پروردگار. اين دومى همان فقرى است كه حديث نبوى الفقر فخرى- فقر افتخار من است - بدان اشاره دارد.
20- Ideal
21- در سول خدا براى شما اسوه اى حسنه است ؛ احزاب / 21.
22- Casanova، جيووانى جاكوپو كازانوا (1798 - 1725)، ماجراجوى ايتاليايى ؛ كنايه از فرد لاابالى عياش . - و.
23- Epicureanism
24- امام خمينى ، صيحفه نور، 22 ج ، مركز مدارك فرهنگى انقلاب اسلامى ، ج 14، ص 60.
25- جلال الدين بلخى ، مثنوى معنوى ، دفتر دوم ، حكايت فروختن صوفيان بهيمه مسافر را... - و.
26- بهتر است گفته شود اوتوپياى افلاطونى .
27- Utopia: مدينه فاضله .
28- رب العزه تعبيرى است قرآنى كه در آيه 180 سوره صافات آمده . - و.
29- علامه سيد محمد حسين طباطبايى (ره )، تفسير الميزان ، 20 ج ، سيد محمد باقر موسوى همدانى ،دفتر انتشارات اسلامى ، تهران ، 1357، ج 14، ص 306.
30- ترجمه آيات 119 - 117، سوره طه .
31- ترجمه آيه 120، سوره طه .
32- اخلاد الى الارض تعبيرى است قرآنى كه در آيه 176 سوره اعراف آمده است . و.
33- ترجمه آيات 3 - 1، سوره همزه .
34- Elysium، بهشت و عالم علوى در اساطير يونانى كه مكان عيش مدام است . و.
35- Homer، شاعر حماسه سراى يونانى ؛ در قرن هشتم يا نهم ق . م . مى زيست . - و.
36- دكتر رضا داورى اردكانى ، فارابى ، مؤ سس فلسفه اسلامى ، مؤ سسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى ،تهران ، 1362، ص 26.
37- فارابى ، مؤسس فلسفه اسلامى ، ص 32.
38- فارابى ، مؤسس فلسفه اسلامى ، ص 32.
39- Zbigniew Brzezinski
40- Cybernetics، بررسى نظرى فرايندهاى كنترل در سيستم هاى الكترونيك ، مكانيك و بيولوژيك ، خصوصا تجزيه و تحليل رياضى جريان اطلاعات در اين گونه سيستم ها؛ علم مرتبط با نظريه ارتباط و كنترل ، بويژه بررسى تطبيقى سيستم هاى كنترل خودكار (مثلا دستگاه عصبى و مغز، و سيستم هاى ارتباطى مكانيكى برقى ). و.
41- Automation
42- حسين مهرى ، صداى پاى دگرگونى ، اميركبير، تهران ، 1357، صص 17 و 18.
43- صداى پاى دگرگونى ، ص 50.
44- Rene Dumont
45- صدا پاى دگرگونى ، ص 57.
46- احتمالا در حروفچينى كتاب ((صداى پاى دگرگونى )) اشتباهى رخ داده است ، زيرا سال تنها پنجاه و دو هفته دارد و نه هفتاد و دو هفته . - و.
47- صداى پاى دگرگونى ، صص 96 و 97.
48- صداى پاى دگرگونى ، ص 57.
49- Aldous Huxley
50- The Brave New World
51- حسين ملك ، تولد غولها؛ امپرياليسم و سوسيال امپرياليسم ، رواق ، تهران ، 1358، ص 54.
52- نگ . ك . به : آلدوس هاكسلى ، دنياى شگفت انگيز نو، حشمت الله صباغى و حسن كاويار، كارگاه هنر، تهران 1366، فصل اول .
53- تولد غولها، صص 54 و 55.
54- نگ . ك . به : دنياى شگفت انگيز نو، فصل سه .
55- نگ . ك . به : دنياى شگفت انگيز نو، فصل پانزده .
56- Ernst Friedrich Schumacher(1911_1977)
57- Small is Beautiful; Economics as if people Mattered
58- اى . اف . شوماخر، كوچك زيباست ؛ اقتصاد با ابعاد انسانى ، على رامين ، سروش ، تهران ، سوم ، 1372، ص 42.
59- Kahn Herman
60- تولد غولها، ص 88.
61- تولد غولها، ص 45.
62- تولد غولها، صص 45 و 46.
63- SanSate
64- Post Industrial
65- تولد غولها، صص 41 و 42.
66- تولد غولها، صص 41 و 42.
67- تفة الاسلام كلينى (ره )، اصول كافى ، 4 ج ، آيت الله محمد باقر كمره اى ، اسوه ، تهران ، دوم ، 1372، ج 2، ص 345.
68- ابوجعفر محمد بن حسن بن فروخ ، بصائر الدرجات ، اعلمى ، تهران ، 1362، ص 470.
69- از تبلى و كم حوصلگى دورى كنيد زيرا اين دو سر آغاز همه شرها هستند.
70- Desmond Morris
71- The Naked Ape
72- دزموند موريس ، ميمون برهنه ، مهدى تجلى پور، مجله سخن ، تهران ، 1349، ص 8.
73- ميمون برهنه ، صص 14 و 15.
74- Humanism، مذهب اصالت بشر. - و.
75- دزموند موريس ، باغ وحش انسانى ، پرويز پير، كتابهاى جيبى ، 1354، صص 1 تا 4.
76- AIDS: Acquired Immune Deficiency Syndrome ، بيماريى ويروسى كه مقاومت بدن را در برابر عفونت كاهش مى دهد. - و.
77- Gama
78- به نقل از مجله سروش .
79- Flat، چيزى در حد يك آپارتمان يك اتاق خوابه . - و.
80- Studio، فلات كوچك ؛ غالبا شامل اتاقى براى نشستن و خوابيدن ، و يك آشپزخانه كوچك ، و يك دوش . و.
81- ITT، شركت سهامى بين المللى تلفن و تلگراف . - و.
82- تولد غولها، ص 96.
83- Economic Growth
84- Development
85- ديويد لمان ، تئورى توسعه ؛ به نقل از مصطفى ازكيا، مقدمه اى بر جامعه شناسى توسعه روستايى ، اطلاعات ، تهران ، 1364، ص 18.
86- The Third Wave
87- الوين تافلر، موج سوم ، شيهندخت خوارزمى ، نشر فاخته ، تهران ، 1363، ص 57.
88- Karl Marx(1818 - 1883)، يكى از دو نويسنده ((مانيفست كمونيست ))، نويسنده ((سرمايه )) و واضع ماركسيسم ؛ آلمانى بود و از سال 1848 م . در انگليس مى زيست . - و.
89- موج سوم ، ص 57.
90- موج سوم ، ص 293.
91- موج سوم ، صص 293 و 294.
92- موج سوم ، ص 295.
93- موج سوم ، ص 298.
94- موج سوم ، ص 309.
95- (اى رسول !) اين كافران را به خورد و خواب و لذات حيوانى واگذار تا آمال دنيوى آنان را غافل گرداند تا نتيجه آن را به زودى بيابند؛ حجر / 3.
96- آنان كه به راه كفر شتافتند، به تمتع و شهوت رانى و شكم پرستى مانند حيوانات پرداختند؛ محمد / 12.
97- استاد شهيد مرتضى مطهرى ، جامعه و تاريخ ، دفتر انتشارات اسلامى ، قم ، ص 80.
98- Realism
99- جامعه و تاريخ ، ص 82.
100- جامعه و تاريخ ، صص 83 و 84.
101- Appel aux Vivants
102- Roger Garaudy
103- روژه گارودى ، هشدار به زندگان ؛ على اكبر كسمائى ، هاشمى ، تهران ، 1363، صص 34 و 35.
104- Only One Earth: The Care and Maintenance of a Small Planet
105- باربارا وارد و رنه دوبو، تنها يك زمين ، محمود بهزاد و محمد حيدرى ملايرى ، كتابهاى جيبى ، تهران ، 1352، ص 229.
106- رنه دومن ، خيال پردازى يا نابودى !، منير جزنى ، اميركبير، 1353، تهران ، ص 20.
107- كوچك زيباست ، صص 93 و 94.
108- كوچك زيباست ، ص 94.
109- كوچك زيباست ، ص 92.
110- هشدار به زندگان ، صص 485 و 486.
111- Bertrand Russell (1873 - 1970)، نويسنده فلسفى انگليسى ؛ در سال 1950 م . برنده نوبل ادبى شد. - و.
112- استاد شهيد مرتضى مطهرى ، تكامل اجتماعى انسان ، صدرا، تهران ، 1375، ص 90.
113- Feedback
114- Ecosystem
115- تنها يك زمين ، صص 350 و 351.
116- تنها يك زمين ، ص 351.
117- تنها يك زمين ، صص 352 و 353.
118- تنها يك زمين ، ص 353.
119- Fuiji
120- Erie
121- Landsort Deep
122- تنها يك زمين ، صص 128 و 129.
123- تنها يك زمين ، صص 362 و 363.
124- Minamata
125- Mad Hatter
126- تنها يك زمين ، ص 140.
127- تكنولوژى و بحران محيط زيست (مجموعه مقالات )، اميركبير، چاپ اول ، 1364.
128- Erie
129- Divers
130- Alama Gordo
131- Cadmium
132- تكنولوژى و بحران محيط زيست ، صص 72 و 73.
133- تكنولوژى و بحران محيط زيست ، صص 74 و 75.
134- تنها يك زمين ، ص 118.
135- كوچك زيباست ، صص 92 و 93.
136- كوچك زيباست ، ص 105.
137- كوچك زيباست ، ص 105.
138- كوچك زيباست ، ص 106.
139- كوچك زيباست ، ص 106.
140- كوچك زيباست ، صص 106 و 107.
141- كوچك زيباست ، ص 14.
142- كوچك زيباست ، ص 109.
143- Lester Berslow
144- كوچك زيباست ، صص 110 و 111.
145- كوچك زيباست ، ص 113.
146- كوچك زيباست ، ص 105.
147- Determinism
148- Cartel، مجموعه چند شركت بازرگانى كه براى كنترل بازار و پرهيز از تزاحم در تجارت گرد هم مى آيند. - و.
149- Trust، اتحاد شركت هاى بازرگانى جهت كاهش تزاحم تجارى و كنترل قيمت . - و.
150- Rockefeller (1839 - 1937)، كارخانه دار آمريكايى . مالك شركت معظم نفتى ((استاندارد اويل )). مجازا به ((سرمايه دارى با دارايى باور نكردنى )) اطلاق مى شود. - و.
151- نگ . ك . به فصل ((بهشت زمينى )) در همين كتاب .
152- كوچك زيباست ، ص 119.
153- هشدار به زندگان ، صص 495 و 496.
154- Propaganda
155- Marxistirche Wirtschafts Theorie
156- Ernest Mandel
157- ارنست ماندل ، علم اقتصاد، هوشنگ وزيرى ، خوارزمى ، تهران ، 1359، ص 223.
158- علم اقتصاد، ص 222.
159- هشدار به زندگان ، ص 503.
160- حضرت امام امت نيز در بخش هاى متعددى از پيام الهى خويش به حجاج بيت الله الحرام (سال 65 هجرى شمسى ، ذى الحجه 1405 هجرى قمرى ) به همين مهم اشاره فرمودند: ((... و سلام بر مسلمانان صدر اسلام كه با اندك تداركات جنگى به سلاطين جور روم و ايران تاختند و از كمى ياران به خود ترس راه ندادند.... و سلام بر حسين بن على كه با ياران معدود خويش براى برچين بساط ظلم غاصبان خلافت بپاخاست و از ناچيز بودن عده و عده به خود خيال سازش با ستمگر را راه نداد و كربلا را قلتگاه خود و فرزندان و اصحاب معدودش قرار داد و فرياد ((هيهات منا الذله ))اش را به گوش حق طلبان رساند كه در نظر دنياگرايان و ملت پرستان ، آنچه از اين اولياى معظم الهى صادر شده بر خلاف عقل و شرع است . قيام بدون تجهيزات كافى را عقل آنان نمى پسندد...)) صحيفه نور، ج 20، ص 16.
161- نزديك باشد كه فقر به كفر منتهى شود.
162- هود / 112
163- Psychologique
164- هشدار به زندگان ، صص 496 تا 501.
165- و اگر خداوند بعضى از مردم را در برابر بعضى ديگر به جنگ بر نمى انگيخت ، فساد روى كره زمين را فرا مى گرفت ؛ بقره / 251.
166- نگ . ك . به دكتر عليرضا ازغندى ، مجتمعهاى نظامى - صنعتى ، اميركبير، تهران ، 1364، ص 43.
167- آلدوس هاكسلى ، وضع بشر، اكبر تبريزى ، مرواريد، تهران ، 1363، صص 112 و 113.
168- مجتعهاى نظامى - صنعتى ، ص 18.
169- هشدار به زندگان ، ص 521.
170- CIA: Central Intelligence Agency، بنگاه مركزى جاسوسى (ايالات متحده آمريكا). - و.
171- هشدار به زندگان ، صص 518 تا 526.
172- Standard Oil of New Jersey
173- حسين مهرى ، صداى پاى دگرگونى ، اميركبير، 1357، تهران ، صص 112 تا 115.
174- انزواى حزب الله در نظام ما نيز نشانه خوبى نيست . هر چند كه الحمدلله و المنة سايه مبارك حضرت امام امت همچون ابر رحمتى بر سر ما گسترده است و ما را از بليات و خطرات حفظ مى كند، اما به هر تقدير شكى نيست كه اكنون در نظام ما حزب الله رفته رفته به انزواى سياسى كشيده مى شود و كارها به دل باختگان تكنوكراسى واگذار مى گردد. اين نشانه اى است از همان سرنوشت محتومى كه همه انقلاب هاى جهان را واداشته است تا فرزندان خويش را ببلعند... و خدا آن روز را نياورد.
175- Revisionist، تجديد نظر مطلب .
176- انقلاب اسلامى ايران ان شاء الله از اين قاعده كلى مستثنى خواهد شد.
177- غول هاى بيمار، صص 118 و 119.
178- البته بايد متذكر شد كه اگر چه شواهد و مصاديق بسيارى در تاءييد اين حرف وجود دارد، اما حقيقت امر جز اين است . تجربه پيروزمند انقلاب اسلامى نشان داد كه قوى ترين افراد، مؤمنى است كه مؤ يد به نصرت خدايى است . غرض ما از پرداختن به قدرت پول بيان واقعياتى است كه در جهان غربى و رب زده حاكم است . سخن از آنچه هست مى گوييم نه از آنچه بايد باشد.
179- كوچك زيباست ، ص 198.
180- نگ .ك . به ((علم اقتصاد))، صص 69 تا 97.
181- Rupa
182- علم اقتصاد، ص 72.
183- علم اقتصاد، ص 72.
184- نگ .ك . به : ((علم اقتصاد))، صص 74 و 75.
185- نگ .ك . به : ((علم اقتصاد))، صص 75 تا 78.
186- نگ .ك . به : ((علم اقتصاد))، ص 78.
187- البته اينجا در استفاده از كلمات بايد بسيار دقيق بود. ساختار اجتماعى كه بر محور اصالت پول بنا شود، نه تنها قوام ندارد بلكه برعكس كاملا از هم گسيخته و غيرقابل اعتماد است و اصلا نمى توان آن را ((ساختار)) به معناى حقيقى آن ناميد.
188- Function
189- Adam Smith (1723 - 1790)، اقتصاددان و نظريه پرداز اسكاتلندى ، از سران جنبش منورالفكرى و دوست ديويد هيوم ؛ پايه گذار اصول اوليه اقتصاد آزاد در كتابش ((ثروت ملل )). - و.
190- The Wealth of Nations
191- موج سوم ، ص 68.
192- Henry Ford (1863 - 1947)، معروف به فورد اول ، كارخانه دار و طراح اتومبيل ، مبدع خط توليد اتومبيل و بانى بنياد فورد. - و.
193- موج سوم ، صص 68 و 69.
194- Rene Guenon (1886 - 1951)، يكى از متفكران غربى است كه در سير تفكرات و تحولات معنوى خويش در سال 1912 در سن 26 سالگى به اسلام گرويد و نام خود را به عبدالواحد يحيى برگرداند و در سن 55 سالگى در مصر درگذشت . نگارنده سطور فوق كسانى را كه بدين گونه بحث ها علاقه مندهستند به خواندن اين كتاب ارزشمند سفارش مى كند.
195- La Regne de Ia Quantite et les Signes des Temps
196- رنه گنون ، سيطره كميت و علائم آخر زمان ، عليمحمد كاردان ، مركز نشر دانشگاهى ، تهران ، اول ، 1361، ص 67.
197- Phenomenology: پديدار شناسى .
198- نگ . ك . به : علامه سيد محمد حسين طباطبايى ، بررسى ها اسلامى ، دارالتبليغ اسلامى ، قم ، ص 74.
199- اگر جواهرات و طلا و نقره براى انسان گذشته هاى دور مقدس است بدين دليل است كه او دنياى خاك را نازله حقايق ملكوتى و مجرد مى داند. همه آنچه در جهان وجود دارد صورت زيرين حقايقى است كه در عوالم ملكوتى و اخروى موجود است . اگر در رواياتى كه از ائمه معصومين (عليه السلام ) به ما رسيده است نيز دقت كنيم به تعابير بسيارى ناظر به همين معنا برمى خوريم ؛ شهرهاى بهشتى از لؤ لؤ و مرجان ، قصرهايى از ياقوت ، خانه هايى از زبرجد، غرفه ها و دكاكين از طلا و نقره ... اگر انسان تنها با ظاهر اين احاديث روبرو شود سخت به تعجب مى افتد كه طلا و نقره و ياقوت و زبرجد در بهشت به چه درد مى خورد، حال آنكه اصلا مقصود احاديث به ((حقايق ملكوتى جواهرات )) بازمى گردد نه به ((صورت هاى دنيايى )) آنها. عالم ، تجلى اسما و صفات آفريدگار متعال است و بدين ترتيب ، منشاء و مبداء هر آنچه كه در آن وجود دارد به حقيقتى متعالى باز مى گردد.