FATİHA SURESİNİN TEFSÎRİ
 




Konunun Devamı




Fâtiha Sûresi / 6-7 ............................................... 73

konusu olmadığı gibi, yine aynı kesinlikte sapma da söz konusu
olmaz. Kalplerin derinliklerinde bir küfür veya yüce Allah'ın hoşnut
olmadığı bir düşünce barınmaz. Bedenin organlarıyla bir günah fiili

veya itaatte bir kusur işlenmez. İşte teori ve pratik olarak gerçek
tevhit budur. Bu ikisinin arasında bir üçüncü yol yoktur. Haktan
sonra, sapıklıktan başka ne var ki?

Yüce Allah'ın şu sözü de bu açıklamayı pekiştirir niteliktedir:
"İnananlar ve imanlarını bir zulümle karıştırmayanlar, işte güven
onlarındır ve doğru yolu bulanlar da onlardır." (En'âm, 82) Bu ayette,
doğru yolun güvenli olduğu vurgulanıyor, tam hidayet vaat ediliyor.

Çünkü burada ism-i fail [muhtedûn=doğru yolu bulanlar] ifadesi
kullanılmış ve ism-i failin geleceğe delâlet ettiğini söylüyorlar.
Dikkat edilsin! Kuşkusuz, bu da doğru yolun niteliklerinden biridir.

Daha sonra yüce Allah, doğru yolun sahipleri olan bu kendilerine
nimet verilen kimseleri şöyle tanımlıyor: "Kim Allah'a ve Resul'e
itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği
peygamberler, sıddîkler (gerçekler, dosdoğru kullar), (amellere
olan) şehitler ve sa-lihlerle birlikte olur ve onlar ne de güzel arkadaştır!"
(Nisâ, 69)

Yüce Allah bu ayette sözü edilen iman ve itaati, bu ayetten
önce şöyle tanımlamıştır: "Hayır, Rabbine andolsun ki, aralarında
çıkan anlaşmazlıklar hususunda seni hakem kılıp, sonra da verdiğin
hükmü, içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın tam anlamıyla
kabullenmedikçe inanmış olmazlar. Eğer biz, kendinizi öldürün

yahut yurtlarınızdan çıkın, diye bunu onlara farz etmiş olsaydık,
içlerinden pek azı müstesna, bunu yapmazlardı. Hâlbuki kendilerine
verilen öğüdü yerine getirselerdi, onlar için hem daha hayırlı,
hem de (imanlarını) daha pekiştirici olurdu." (Nisâ, 65-66)
Burada yüce Allah onları söz, davranış, iç ve dış görünüm olarak

kulluk açısından sağlam ve noksansız olarak nitelendiriyor. Bu
açıdan hiçbir hususu bu genellemenin dışında tutmuyor. Bununla
beraber, bu son ayette niteliklerine işaret edilen müminleri, kendilerine
nimet verilmiş olanların izleyicileri ve bağlıları olarak tanıtıyor
ve onların safından aşağıdaki bir safta yer aldıklarını belirtiyor.
Bunu "birlikte olur" tabiri ile "onlar ne de güzel arkadaştır!" ifadesinde
anlıyoruz. Çünkü aynı derecede olmaları söz konusu olsaydı,

74 ............................................... El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân - c.1

"onlar, şu kimselerle birlikte olur." değil de, "onlar, şu kimselerdendir."
buyurulması gerekirdi.

Yüce Allah'ın şu sözü de bu ayetin bir benzeridir: "Allah'a ve
Resulüne inananlar, Rableri yanında onlar, sıddîkler ve şehitlerdir.
Onların mükâfatları ve nurları vardır." (Hadîd, 19) Bu ayette
müminlerin ahiret gününde şehitlere ve doğrulara ilhâk edilecekleri
dile getiriliyor. "Rableri yanında" ve "Onların mükâfatları" sözleri
bu sonucu öngörüyor.

Şu hâlde, doğru yolun sahipleri, kalpleri ve amelleri sapıklıktan,
şirkten ve zulümden arınmış müminlerden daha üstün bir konuma
ve daha yüksek bir dereceye sahiptirler. Bu ayetler üzerinde
düşünüldüğü zaman, zorunlu olarak, durumları ve konumları bundan
ibaret olan müminlerde de bir eksiklik olduğu anlaşılıyor. Eğer
bu eksikliği gider-miş olsalardı, onlar da kendilerine nimet verilen
kimselerden olurlardı. Yani onlarla arkadaşlık etme derecesinden,

onlardan olma derecesine yükselmiş olurlardı. Belki de bu
ayrıcalıklarının sebebi, Allah hakkındaki derin marifetleri, ileri bilgileridir.
Nitekim yüce Allah bir ayette şöyle buyuruyor: "Allah, inananları
ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltir."
(Mücâdele, 11) Şu hâlde doğru yolun sahipleri, kendilerine kâmil
iman nimetinden daha üstün bir nimet verilen kimselerdir. Bu da
doğru yolun niteliklerinden biridir.

Yüce Allah "yol" anlamına gelen "sırat" ve "sebil" kelimelerini
Kur'ân-ı Kerim'de defalarca kullanmıştır. Fakat bir tek "sırat-ı
müstakîm"den fazlasını kendisine izafe etmemiştir. Ama "sebil"
olarak kendisine giden birçok yolun bulunduğunu vurgulamıştır:

"Ama bizim uğrumuzda cihat edenleri biz, elbette yollarımıza
(sebillerimize) iletiriz." (Ankebût, 69) Aynı şekilde, şu ayet-i kerimeden
başka da "sırat-ı müstakîm"i yaratıklarından hiç kimseye izafe
etmemiştir: "Kendilerine nimet verdiğin... kimselerin yoluna
(sıratına)." Fakat "sebil" anlamında yol kavramını kendisinden
başkasına da izafe ederek kullanmıştır: "De ki: İşte benim yolum
(sebilim) budur: Allah'a basiretle davet ederim." (Yûsuf, 108) "Bana
yönelen kimsenin yolu (sebili)." (Lokmân, 15) "Müminlerin yolu" (Nisâ,
115)

Bununla da anlaşılıyor ki "sebil", "sırat-ı müstakîm"den farklıdır
ve izleyicilerin, kulluk sunanların sayısına ve çokluğuna göre

Fâtiha Sûresi / 6-7 ............................................... 75

farklılık gösterir, değişir, çok olur. Fakat "sırat-ı müstakîm" tek ve
değişmezdir. Yüce Allah'ın şu sözü buna işaret etmektedir: "Gerçekten
size Allah'tan bir nur ve açık bir kitap gelmiştir. Allah onunla,
rızasına uyanları esenlik yollarına (sebil) iletir, onları kendi
ilmiyle karanlıklardan aydınlığa çıkarır ve dosdoğru yola (sırat-ı
müstakîme) iletir." (Mâide, 15-16) "Sebil" birden fazla olarak nitelendirilirken, sırat" bir tek olarak nitelendirilmiştir. Bu durumda
sırat-ı müstakîm ya sebillerin tümünden ibarettir ya da sebillerin
birleşmesi ve sırat-ı müstakîmle aynılaşması sonucu oluşan ana
yoldur.

Aynı şekilde yüce Allah şöyle buyuruyor: "Onların çoğu, Allah'a
ortak koşmadan inanmazlar." (Yûsuf, 106) Bununla da anlaşılıyor
ki, şirk (ki bir sapıklıktır) imanla birlikte bulunabilir. İşte bu "sebil"
dir. Dolayısıyla "sebil"in şirk ile bir araya gelebileceği anlaşılıyor.
Fakat "sırat-ı müstakîm" sapıklıkla bir araya gelmez. Nitekim,
"ve de sapmamı kimselerin" buyurulmuştur.

Bu ayetler üzerinde kapsamlı bir şekilde düşünüldüğü zaman,
bu "sebil"lerin her birinin "sırat-ı müstakîm"in aksine, kimi noksanlıklar
ve kimi ayrıcalıklarla bir arada olabilecekleri anlaşılmaktadır.
Yine anlaşılmaktadır ki, bu sebillerden her biri sırat-ı müstakîm

olmakla birlikte diğerinden ayrıdır. Sırat-ı müstakîm de bu
sebillerin her biriyle birleştiği gibi, her birinin muhalifiyle de birleşmektedir.

Böyle bir sonuca, sunduğumuz ayetlerden varmak mümkün
olduğu gibi, diğer bazı ayetler de bu anlamı pekiştirir niteliktedir.
Örneğin: "Bana ibadet edin; doğru yol (sırat-ı müstakîm) budur."
(Yâsîn, 61) "De ki: Rabbim, beni doğru yola (sırat-ı müstakîme) iletti.
Dosdoğru dine, Allah'ı bir bilen İbrahim'in dinine." (En'âm, 161)
Bu ayetlerde, hem ibadet, hem de din, "sırat-ı müstakîm" olarak

nitelendirilmiştir. Bu ikisi ise, bütün "sebil"lerin ortak özellikleridir.
Buna göre, Allah'ın sebillerine oranla "sırat-ı müstakîm" bedendeki
ruh gibidir. Nitekim bedenin hayatı boyunca geçirdiği değişik
evre-ler vardır. Beden her evrede öncekinden farklıdır. Bebeklik,
çocukluk, delikanlılık, gençlik, yetişkinlik, yaşlılık ve ihtiyarlık
gibi. Fakat her evrede ruh aynı ruhtur, bedenden ayrılmaz bir
bütündür. Yine bedenin çeşitli hâlleri olabilir ki, ruhun isteklerine

76 ............................................... El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân - c.1

ve gereklerine ters düşebilir. Ama ruh öyle değildir. Bu, Allah'ın
değişmez fıtratıdır ki, insanları onun üzerine yaratmıştır. Bununla
birlikte beden ruhtur, yani insandır.

Aynı şekilde, yüce Allah'a giden "sebil" de "sırat-ı müstakîm"
dir. Ancak müminlerin sebili, tövbe edenlerin sebili, Peygamberi
izleyenlerin sebili vs. gibi çoğaltabileceğimiz Allah'ın sebillerine
dışarıdan bir afet veya noksanlık musallat olabilir. Fakat bunlar
kesinlikle "sırat-ı müstakîm"e bulaşamazlar. Nitekim bir "sebil"

olan imana, şirk ve sa-pıklığın karışabileceğini gördün. Ne var ki,
bunların hiçbiri "sırat-ı müstakîm"in bünyesinde barınamaz. Şu
hâlde arılığı, bulaşmışlığı, yakınlığı ve uzaklığı açısından sebilin
dereceleri vardır ve bunların tümü sırat-ı müstakîm üzerindedir ya
da bizzat onun kendisidir.

Yüce Allah hak ve batıla örnek verirken bu gerçeği açıklamıştır.
Kastettiğim, hepsi de "sırat-ı müstakîm"den olmakla birlikte
Allah'a giden "sebil"lerin faklılık gösterebilecekleridir. Yüce Allah
buyuruyor ki: "Gökten bir su indirdi de dereler kendi ölçüsünce o
su ile çağlayıp aktı. Sel üste çıkan köpüğü yüklenip götürdü. Süs
yahut eşya yapmak için ateşte yakıp erittikleri madenlerde de

bunun gibi bir köpük vardır. Allah, hak ile batılı böyle bir benzetme
ile anlatır. Köpük yok olup gider. İnsanlara yararlı olan ise
yeryüzünde kalır. İşte Allah, böyle meseller verir." (Ra'd, 17) Burada
yüce Allah, bilgi ve olgunluk edinmede kalplerin ve kavrama
yeteneklerinin farklı kapasitelere sahip olmakla beraber, her birinin

tek bir semavî rızka dayandığını, oradan beslendiğini
vurguluyor. Bu örnekle ilgili yeterli açıklamaya Ra'd suresinde yer
vereceğiz. Kısacası, bu da sırat-ı müstakîmin, yani doğru yolun niteliklerinden bir diğeridir.

Doğru yolun (sırat-ı müstakîm) nitelikleri üzerinde düşündüğün
zaman, onun Allah'a giden tüm yollara, tüm sebillere egemen olduğunu
görürsün. Şöyle ki, bir yol sırat-ı müstakîm gerçeğinden

barındırdığı oranda Allah'a ulaştırır. Oysa sırat-ı müstakîm kayıtsız
ve şartsız olarak mutlak şekilde Allah'a ulaştırır. Bu yüzden yüce
Allah onu "sırat-ı müstakîm" olarak nitelendirmiştir.
"Sırat", açık yol demektir. Bu kelime, "yutmak" anlamına gelen
"serete" fiilinden türemiştir. Sanki bu yol, yürüyenlerini yutuyor

Fâtiha Sûresi / 6-7 ............................................... 77

da, kendisinden ayrılmalarına, midesinden çıkmalarına izin
vermiyor gibi. "Müstakîm" ise, ayağının üzerine dikilip kendine ve
kendisiyle ilgili şeylere egemen olmak isteyen kimsedir. İşinin idaresini
ele alan kimse gibi. Sonuç itibariyle "müstakîm", durumu ve
konumu değişmeyen, demektir.

Buna göre, "sırat-ı müstakîm", izleyicisini amacına ve maksadına
ulaştırmaktan geri kalmayan hedefe ulaştırıcı yoldur. Nitekim
yüce Allah şöyle buyuruyor: "İşte Allah'a inanıp O'na sımsıkı
tutunanları, kendi katından bir rahmetin ve lütfun içine alacak ve
onları kendisine (varan) doğru bir yola iletecektir." (Nisâ, 175) Yani

bu hidayet değişmeyecek ve böylece sürüp gidecektir.
Bir ayette de şöyle buyuruyor: "Allah kimi hidayet etmek isterse,
onun göğsünü İslâm'a açar. Kimi de saptırmak isterse, onun
göğsünü, göğe çıkıyormuş gibi dar ve tıkanık yapar. Allah,
inanmayanların üstüne işte böyle pislik çökertir. İşte Rabbinin

doğru yolu budur." (En'âm, 125-126) Yani, onun değişmeyen ve hedefe
ulaştırmaktan geri durmayan yolu budur.

Bir ayette de şöyle buyuruyor: "Allah dedi ki: İşte bu, benim
üstlendiğim dosdoğru yoldur. Şüphesiz, sana uyan sapıtmışların
dışında, senin benim kullarım üzerinde zorlayıcı hiçbir gücün

yoktur." (Hicr, 41-42) Yani bu, benim değişmez yolumdur, yürürlükten
kaldırılmaz yasamdır. Bir bakıma bu ifade, yüce Allah'ın şu sözüne
çağrışım yapmaktadır: "Allah'ın kanununda bir değişme bulamazsın.
Allah'ın kanununda bir sapma bulamazsın." (Fâtır, 43)

"Sırat-ı müstakîm" kavramının anlamına ilişkin olarak yaptığımız
açıklamalardan şu hususlar belirginlik kazanıyor:

1- İslâm, iman, ibadet, ihlâs ve tevazu gibi Allah'a giden yollar
(sebiller), gerçeğin kaynağı olan "sırat-ı müstakîm"e yakınlıkları

oranında kâmillik ve eksiklik, pahalılık ve ucuzluk bakımından
birbirlerinden farklıdırlar. Bunların karşıtları olan küfür, şirk, inatçılık,
azgınlık ve günahkârlık için de aynı durum söz konusudur. Nitekim

yüce Allah şöyle buyuruyor: "Her birinin yaptıklarından ötürü
dereceleri vardır. Allah, onlara yaptıklarının karşılığını verir;
asla kendilerine haksızlık edilmez." (Ahkaf, 19)
Akılların yüce Allah'tan algıladıkları ilâhî bilgilerin durumu da
tıpkı buna benzemektedir. Yeteneklerin farklılığı oranında bu bilgi-

78 ............................................... El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân - c.1

ler farklılık arzeder, kapasitelerin çeşitliliği oranında çeşitli algılama
biçimleri ortaya çıkar. Yüce Allah'ın verdiği şu örnek de bunu
vurgulamaktadır: "Gökten bir su indirdi de dereler kendi ölçüsünce
o su ile çağlayıp aktı..." (Ra'd, 17)

2- Sırat-ı müstakîm, bütün yollara egemen olduğu gibi, sırat-ı
müs-takîmin izleyicileri de öyledir. Yüce Allah onları bu yolda yerleşik
ve kalıcı kılarak onların işlerini üzerine almış ve onları da kullarının
doğru yola iletilmesinde yetkili kılmıştır. "Onlar ne de güzel

arkadaştır!" (Nisâ, 69) "Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resulü ve
namazı kılan ve rükû hâlinde zekât veren müminlerdir." (Mâide,
55) derken, yüce Allah bunu kastetmiştir. Bu son ayetin müminlerin
emiri Hz. Ali (a.s) hakkında indiği mütevatir hadislerle sabittir.
O, bu ümmet içinde bu kapıyı açan ilk kişidir. Yeri gelince bu ayetle
ilgili olarak geniş açıklamalarda bulunacağız.

3- Yola hidayet etmenin anlamı, yolun anlamının
belirginleşmesiyle belirginleşir. es-Sihah adlı sözlükte belirtildiğine
göre "hidayet", "göstermek, delâlet" demektir. Yine aynı sözlükte
belirtildiğine göre, bu fiil Hicazlıların lehçesinde iki mef'ulü birden
etkilemektedir. Diğer lehçelerde bu fiilin ikinci mef'ulü da etkilemesi
için "ilâ" harf-i cerrine başvurulur. Bize göre de doğru olan

görüş budur. Ancak bir görüşe göre de "hidayet" kökünden türeyen
fiil, "ilâ" harf-i cerri olmaksızın ikinci mef'ulü etkilediğinde
"hedefe ulaştırma" anlamını ifade eder. Ama "ilâ" harf-i cerriyle
geçişli kılındığı zaman "yol gösterme" anlamını ifade eder. Buna
örnek olarak da şu ayet-i kerime gösterilir: "Sen, sevdiğini hidayet
edemezsin, fakat Allah dilediğini hidayet eder." (Kasas, 56)

"Yol gösterme" anlamında "hidayet" Resulullah (s.a.a) için sabit
olduğuna göre burada nefyedilen "hidayet", "hedefe ulaştırma"
anlamındaki "hidayet"tir. Nitekim şu ayetlerde, birinci anlamda
"hidayet" Allah'a, ikinci anlamda "hidayet" ise Peygambere izafe

edilmiştir: "Ve onları dosdoğru yola iletirdik." (Nisâ, 68) "Ve şüphesiz
ki sen, doğru yola götürüyorsun." (Şûrâ, 52) Şu hâlde "hedefe
ulaştırma" anlamındaki "hidayet" kökünden türeyen fiil, ikinci
mef'ulü doğrudan etkiler, "yol gösterme" anlamındaki "hidayet"
kökünden türeyen fiil ise, "ilâ" harf-i cerriyle geçişlilik kazanır.

Fâtiha Sûresi / 6-7 ............................................... 79

Ne var ki, bu görüşe kanıt olarak gösterilen ayette bizim sözümüz
vardır. Şöyle ki, ayette nefyedilen hidayet, hidayetin gerçekliğidir
ki bu, yalnızca Allah'ın elindedir. Yoksa bu gerçekliğin
bazı dereceleri kesinlikle Peygamber için sabittir. Diğer bir ifadeyle;
nefyedilen, hidayetin cinsi değil, kemal derecesidir. Ayrıca bu

açıklama, Firavun hanedanı arasında yer alan bir müminin sözlerini
içeren ayetin işaret ettiği anlamla çelişki arzetmektedir: "Ey
kavmim! Bana uyun, sizi doğru yola götüreyim." (Mü'min, 38) Çünkü
bu ayette "hidayet" kökünden türeyen fiil, "ilâ" harf-i cerri olmaksızın
mef'ulü etkilediği hâlde "yol gösterme" anlamını ifade
etmektedir.

Buna göre bizce "ilâ" harf-i cerri ile kullanılıp kullanılmamasına
göre "hidayet" kökünden türeyen fiilin anlamında bir değişlik
meydana gelmez. Bu fiilin "ilâ" harf-i cerri olmaksızın ikinci
mef'ulü etkilemesinin "dahalt'ud-dâre=eve girdim" cümlesindeki
kurala bağlı olması da mümkündür.

Kısacası hidayet; işaret etmek, yolu göstermek suretiyle hedefi
göstermektir. Bu da bir çeşit "hedefe ulaştırmak" demektir. Allah'ın
düzeni, sebepler düzeni olduğuna göre, bunun gerçekleşmesi
için yüce Allah bir sebep oluşturur. Bu sebep hedefin belirginleşmesini
ve sonuçta kulun bu hedefe ulaşmasını sağlar. Yüce
Alah bu düzene şu şekilde işaret etmektedir: "Allah kimi hidayet

etmek isterse, onun göğsünü İslâm'a açar." (En'âm, 125)
Şu ayet-i kerime de buna bir örnektir: "Sonra derileri ve kalpleri
Allah'ın zikrine (meylederek) yumuşar. İşte bu, Allah'ın hidayetidir;
dilediğini bununla doğru yola iletir." (Zümer, 23) İfadenin orijinalinde
geçen "telînu=yumaşar" fiilinin "ilâ" harf-i cerriyle geçişli

kılınmasının sebebi, eğilim ve güven gibi bir anlamı içermesini
sağlamaktır. Kalbin yumuşaması, yüce Allah'ın kalpte, Allah'ın
zikrini algılamasını, ona yönelmesini ve onunla güven bulmasını
sağlayacak bir netlik meydana getirmesidir. Allah'ın yolları (sebilleri)
farklı olduğu gibi, yol-larının farklılığı oranında hidayeti de farklılık
gösterir. Şu hâlde her yolun karşılığında ona özgü bir hidayet
vardır.

Yüce Allah'ın şu sözü bizim vurguladığımız bu yol ve yol göstericilik
farklılığına işaret ediyor: "Bizim uğrumuzda cihat edenleri,

80 ............................................... El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân - c.1

biz elbette yollarımıza iletiriz. Hiç şüphe yok, Allah mutlaka iyilerle
beraberdir." (Ankebût, 69) Nitekim kulun Allah yolunda cihat etmesi
ile Allah uğruna cihat etmesi arasında fark vardır. Birinci
amaç için cihat eden kişi, yolun güvenliğinin sağlanmasını ve yoldaki
engellerin bertaraf edilmesini istemektedir. İkinci amaç için
cihat eden kişi ise, sadece Allah'ın rızasını elde etmek istiyor. Bunun

sonucunda yüce Allah onu özel yeteneklerine ve kapasitesine
uygun bir yola iletir. Sonra ilettiği bu yolun ardından onu bir diğer
yola iletir ve nihayet onu kendine yakın, özel biri kılar.

4- "Sırat-ı müstakîm" farklı derece ve mertebeleri bulunan Allah
yollarının (sebillerinin) tümünü kapsadığına göre, yüce Allah'ın
insanı sırat-ı müstakimde olduğu hâlde yine sırat-ı müstakîme hidayet
etmesi olası ve doğrudur. Yani Allah, insanı sırat-ı müstakimden

yine sırat-ı müstakime hidayet edebilir, iletebilir. Şöyle ki,
onu önce yollarından (sebillerinden) birine hidayet eder, iletir; sonra
ona yönelik hidayetini artırır ve onu bir üst yola (sebile) iletir. Nitekim
yüce Allah'ın hidayete erdirdiği kulları adına dile getirdiği
"bizi doğru yola hidayet et." ifadesi, bu tür bir istek içermektedir.

Bu açıklamayla, "Fiilen hidayete ermiş bir kimsenin hidayet
istemesi, elde edilen bir şeyi elde etmeye yönelik bir istektir ve bu
muhaldir." veya "Kulun sırat-ı müstakîmde yürümesinden sonra
sırat-ı müstakîmde yürüme isteğini dile getirmesi, elde edilmiş olanı
elde et-me isteğidir ki, bu tür bir istekte bulunmak anlamsızdır."
şeklindeki soru ve eleştirilerin cevabı da verilmiş oldu.

Aynı şekilde, "Bizim şeriatımız bütün yönleriyle eski milletlere
indirilen şeriatlardan daha geniş ve noksansızdır. Şu hâlde, yüce
Allah'tan bizi onlardan nimet verdikleri kullarının yoluna iletmesini
istemek ne anlam ifade eder?" şeklindeki eleştiri de geçersizdir.

Çünkü bir şeriatın bir diğer şeriattan daha geniş ve noksansız olması
ayrı, bir şeriata bağlı olan bir kimsenin diğer bir şeriata bağlı
olan bir kimseden daha kusursuz, daha olgun olması da ayrı bir
meseledir.


Söz gelimi; Hz. Muhammed'e (s.a.a) indirilen şeriata (en mükemmel
ve en geniş kapsamlı şeriat olmasına rağmen) inanan
normal bir mümin, şeriatları eski ve geçkin olmasına rağmen Hz.
Nuh'tan ve Hz. İbrahim'den (selâm üzerlerine olsun) daha kusur-

Fâtiha Sûresi / 6-7 ............................................... 81

suz ve daha olgun olamaz. Çünkü şeriatların ve bu şeriatlara göre
amel etmenin hükmü, bu şeriatları özümseyip onu karakter hâline
getirmekten doğan velâyet makamının hükmünden farklıdır.
Şu hâlde, eski şeriatlara bağlı olup da şirkten arı, katışıksız
tevhit makamına ulaşmış bir insan, en kusursuz ve en geniş kapsamlı

şeriat olan Hz. Muhammed'in (s.a.a) şeriatına göre amel
etmekle beraber tevhit makamını kazanmayan, bilgiye dayalı hayat,
ruhuna egemen olmayan, ilâhî hidayetin ve Rabbanî yol göstericiliğin
nuru kalbine yerleşmeyen bir insandan daha kusursuzdur,
ondan üstündür. Dolayısıyla kusursuz şeriatın ehlinden olmakla

beraber makamı daha aşağıda olan bir insan, daha aşağı
bir şeriatın ehlinden olan bir insanın ulaştığı yüksek makama ulaşmayı
Allah'tan isteyebilir.

En ilginç olanı da, bazı tefsir bilginlerinin söz konusu kuşkuyu
bertaraf etmek amacıyla yaptıkları açıklamadır. Şöyle ki: Allah'ın
dini birdir, o da İslâm'dır. Tevhit, peygamberlik ve ahiret gibi temel
bilgiler ve bunların ayrıntıları olan genel bilgiler tüm şeriatlar açısından

birdir. Bu şeriatın önceki şeriatlara karşı tek ayrıcalığı, hayatın
tüm meselelerine ilişkin ayrıntı niteliğindeki hükümlerin bu
şeriatta daha geniş ve daha kapsamlı tutulmuş olmasıdır. Bu şeriat
kulların çıkarlarının korunmasına diğerlerine oranla daha fazla
özen gösteriyor.

Ayrıca bu şeriatın temeli, hikmet, öğüt ve güzel diyalog gibi
kanıtlama yollarına dayanır. Ne var ki, din bir de olsa, bütün şeriatlardaki
temel bilgiler aynı da olsa, onlar bizden önce Rablerinin
yoluna girdiler. Bu hususta bize göre önceliklidirler. Bu yüzden yüce

Allah onların durumlarını göz önünde bulundurmamızı, onların
tutumlarından olumlu dersler çıkarmamızı emretmiştir.
Ben derim ki: Bu açıklama dayanak olarak tefsir biliminin zorunlu
gördüğü temellerden farklı bir anlayışın ürünüdür. Bu anlayışa

göre, temel bilgilerin hakikatleri gerçekte birdirler ve aralarında
derece ve düzey farklılığı söz konusu değildir. Batınî ve manevî dereceler
de öyle.

Buna göre seçkin bir peygamberle en basit bir mümin, varlık
ve dış âlemde gerçekliği olan olgunluk açısından aynı düzeydedir.
Aralarındaki üstünlükse, gerçek olgunluğa dayanmayan yasama-

82 ............................................... El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân - c.1

nın öngördüğü makamlar açısından söz konusudur. Tıpkı bir kral
ile onun tebaası olan halk arasındaki makamsal üstünlük gibi.
Böyle bir üstünlük sözleşmeli ve atamayla belirlenmiş makamlar

itibariyledir ve insanın varlığıyla bir ilgisi yoktur.
Bu temelin de dayandığı bir diğer temel söz konusudur. Buna
göre, asıl olan maddedir ve madde ötesi, bir değer ifade etmez.
Madde ötesi, kanıtı olan bir istisna ile sadece yüce Allah'a özgüdür.

Birçokları bu büyük yanılgıya düşmüşlerdir. Bunun iki nedeni
vardır: Ya maddî bilimlere dayanarak somut verilerle yetinmek ya
da Kur'ân tefsirine ilişkin genel anlayışla yetinerek ayetler üzerinde
etraflıca düşünmemek.

Bu meseleyle ilgili olarak söylenecek çok şey vardır. İnşaallah
ileride yeri geldikçe bilimsel araştırmalara ilişkin bölümlerde daha
geniş açıklamalarda bulunacağız.

5- "Sırat-ı müstakîm"in sahiplerinin başkalarından farklı olan
tarafları ve yollarının başkalarının yollarına olan üstünlüğü bilgiden
ileri gelir, amelden değil. Onlar, Rablerinin makamına ilişkin
olarak başkalarının yoksun olduğu bilgiye sahiptirler. Nitekim yukarıdaki

açıklamalarda, sırat-ı müstakîm ehli dışındakilerin sebillerinde
de tam ve noksansız amelin gerçekleşebileceğini vurguladık.
Şu hâlde sırat-ı müs-takîm ehlinin tek ayrıcalıkları bilgidir. Ancak,
nedir bu bilgi? Ve nasıl bir şeydir? İnşaallah, "Gökten bir su
indirdi de dereler kendi ölçüsünce o su ile çağlayıp aktı." (Ra'd, 17)
ayetini ele alırken bu konuda ayrıntılı bilgi vereceğiz.

Yüce Allah'ın şu sözü de bu anlamı çağrıştırmaktadır: "Allah
sizden inananları ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltir."
(Mücâdele, 11) Şu ayet de bu anlamı pekiştirir niteliktedir:
"Güzel söz ona çıkar, iyi amel onu yükseltir." (Fâtır, 10) Buna göre
yüce Allah'ın katına çıkan, güzel sözdür. Yani, inanç ve ilimdir. Salih
amelin fonksiyonu ise, güzel sözü yükseltmek, Allah katına
çıkmasında ona yardımcı olmaktır. Söz konusu ayeti ele alırken,
konuya ilişkin geniş bilgiye yer vereceğiz.

Fâtiha Sûresi / 6-7 ............................................... 83


AYETLERİN HADİSLER IŞIĞINDA AÇIKLAMASI


el-Kâfi'de "ibadet" kavramının anlamı ile ilgili olarak İmam Sadık'ın
(a.s) şöyle dediği rivayet edilir: "Üç tür ibadet şekli vardır:
Bazı insanlar korktukları için Allah'a ibadet ederler. Bu, kölelerin
ibadetidir. Bazıları sevâp kazanmak amacıyla Allah'a ibadet ederler.

Bu, ücretlilerin ibadetidir. Bazıları da sevdikleri için Allah'a ibadet
ederler. Bu da, özgürlerin ibadetidir ve bu, en üstün ibadet
şeklidir." [c.2, s.84, h: 5, İbadet babı]

Nehc'ül-Belâğa'da şöyle bir ifade yer alır: "Bir kısım insanlar,
bir beklentiyle Allah'a ibadet ederler. Bu, tüccarların ibadetidir.
Bazıları korkudan dolayı Allah'a ibadet ederler. Bu, kölelerin ibadetidir. Bazıları ise, sadece şükürlerini ifade etmek için Allah'a ibadet ederler. Bu da özgür insanların ibadetidir." [Feyz'ül-İslâm,
s.1192, h: 229]

el-İlel, el-Mecalis ve el-Hisal adlı eserlerde İmam Sadık'ın (a.s)
şöyle buyurduğu anlatılır: "İnsanların Allah'a yönelik kullukları üç
gerekçeye dayanır: Bir kısım insanlar, sevap beklentisiyle O'na ibadet
ederler. Bu, ihtiraslıların ibadetidir ve bu hırstır, tamahtır.
Bazıları da cehennem ateşinden korktukları için O'na kulluk sunarlar.

Bu ise, kölelerin ibadetidir ve bu ibadet şekli korku niteliklidir.
Ama ben O'nu sevdiğim için O'na ibadet ediyorum. İşte bu,
şerefli ve saygın insanların ibadetidir. Çünkü yüce Allah şöyle buyuruyor:
'Ve onlar o gün korkudan emin kalırlar.' [Neml, 89] Bir diğer

ayette de şöyle buyuruyor: 'De ki: Eğer siz Allah'ı seviyorsanız
bana uyun ki, Allah da sizi sevsin.' [Âl-i İmrân, 31] Kim Allah'ı severse,
Allah da onu sever ve Allah'ın sevdiği kimse de güvenli kimselerden
olur. İşte bu, saklı ve koruma altında bulunan bir makamdır,
ona arınmışlardan başkası ulaşamaz." [İlel'üş-Şerayi, c.1, s.12, h:
8. el-Hisal, s.188]

Ben derim ki: Daha önce yaptığımız açıklamalardan, bu rivayetlerin
içerdikleri anlamları açıklık kazanmış oldu. İmamların (selâm
olsun onlara) özgür insanların ibadetini bir keresinde sevgi,

bir keresinde de şükür olarak nitelendirmeleri, her ikisinin de sonuçta
aynı anlamı ifade etmesinden dolayıdır. Çünkü şükür, insanın,
kendisine nimet olarak verilen şeyi yerli yerine koymasıdır.
İbadetin şükrü ise, zatı hasebiyle onu hak eden yüce Allah'a yöne-

84 ............................................... El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân - c.1

lik olmasıdır. Yani yüce Allah'a Allah olduğu için, yani bütün güzellik
ve ululuk (cemal ve celâl) niteliklerini zatında topladığı için ibadet
edilir. O, zatı itibariyle güzeldir ve bu yüzden zatı itibariyle

sevilendir. Çünkü sevgi güzelliğe ilgi duymanın, çekiciliğe kapılmanın
ifadesidir. Bu yüzden; "O, zâtı itibariyle mabûttur. O, mabuttur;
çünkü güzeldir, sevilendir. O, mabuttur; çünkü nimet verendir,
ibadet edilerek şükrü yerine getirilendir." derken, bütün bu sözlerimiz
bir tek anlamı ifade etmiş olurlar.

Ehlisünnet kanalıyla İmam Sadık'ın (a.s), "Yalnız sana ibadet
ederiz..." ifadesiyle ilgili olarak şöyle dediği rivayet edilir: "Yani
senden, senin dışında bir şey istemiyoruz. Karşılık ve bedel beklentisiyle sana ibadet etmiyoruz. Senin makamına ilişkin bilgiden
yoksun olan cahiller gibi kulluk sunmuyoruz."

Ben derim ki: Bu rivayet, yukarıda "ibadetin, ibadet anında hazır
bulunmayı ve samimiyeti gerektirdiğini, bununsa karşılık beklentisine
ters düştüğünü" ifade ettiğimiz açıklamamıza yönelik bir
işaret içeriyor.

Tuhaf'ul-Ukûl adlı eserde İmam Sadık'ın (a.s) şöyle dediği anlatılır:
"İdrak ile değil, sıfat ile ibadet ettiğini ileri süren kişi, gaip
olan (hazır bulunmayan) bir şeye yönelmiş olur. Sıfata ve mevsufa

birlikte ibadet ettiğini ileri süren kişi tevhit inancına ters düşmüş
olur. Çünkü sıfat mevsuftan ayrı bir şeydir. Mevsufu sıfata izafe ettiğini
ileri süren kişi, büyüğü küçültmüş olur. Allah'ı O'nun şanına
yaraşır şekilde tanımlayamadılar..." [s.242, Necef Baskısı]

"Bizi doğru yola hidayet et." ifadesiyle ilgili olarak el-Meanî
adlı eserde İmam Sadık'ın (a.s) şöyle dediği rivayet edilir: "Yani,
bizi senin sevgine ulaştıracak, senin cennetine kavuşturacak,
kendi heva ve hevesimize uyup da bozulmamıza ya da kendi görüşlerimize
göre hareket edip de helâk olmamıza engel olacak
yolda sebatlı olmaya ilet." [s.33, h: 4]

Yine bu ayetle ilgili olarak el-Meanî adlı eserde İmam Ali'nin
(a.s) şöyle dediği rivayet edilir: "Yani, geçmiş günlerimizde bize
bahşettiğin kolaylaştırıcı desteğini sürdür ki, ömrümüzün gelecekteki
kısmında da aynı şekilde sana itaat edelim." [s.33, h: 4]
Ben derim ki: Bu iki rivayet, hidayete ermiş kişinin hidayet istemesi
ile ilgili olarak, elde olan bir şeyin elde edilmesini isteme-

Fâtiha Sûresi / 6-7 ............................................... 85

nin lâzım geldiği şeklindeki kuşkuya verilebilecek cevabın iki farklı
yönünü ifade ediyor. Birinci rivayet, hidayetin derecelerinin farklılığına;
ikincisi ise, bunların anlamsal birliğine işaret ediyor.

el-Meanî adlı eserde İmam Ali'nin (a.s) şöyle dediği rivayet edilir:
"sırat-ı müstakîm dünyada aşırılığa kaçmayan, kusur ve ihmalkârlıktan uzak olup dümdüz devam eden, ahirette ise müminleri
cennete götüren yoldur." [s.33, h: 4]

Yine aynı eserde İmam Ali'nin (a.s), "Kendilerine nimet
verdiklerinin yoluna" ifadesiyle ilgili olarak şöyle buyurduğu
rivayet edilir: "Yani, bizi dinine ve itaatine muvaffak olma nimeti
verdiğin kimselerin yoluna ilet, mal ve sağlık nimeti verdiğin
kimselerin yoluna değil. Çünkü mal ve sağlık nimeti verdiklerin
kâfir ve fasık da olabilirler. Yüce Allah nimet verdiği kimseler

hakkında şöyle buyuruyor: Kim Allah'a ve Resul'e itaat ederse,
işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler,
sıddîkler, şehitler ve salihlerle birlikte olur ve onlar ne güzel
arkadaştır!" [Nisâ, 69] [s.36, h: 9]

el-Uyûn'da İmam Rıza'nın (a.s), ataları kanalıyla Hz. Ali'nin
(a.s) şöyle buyurduğunu aktardığı belirtilir: "Resulullah'ın (s.a.a)
şöyle dediğini duydum: Allah diyor ki: Fatiha suresini kendimle kulum
arasında paylaştırdım. Fatiha'nın yarısı benim ve yarısı da kulumundur. Kulumun istediği kendisine verilecektir. Kul,
'Bismillahirrahmanirrahim' dediği zaman, yüce Allah, 'Kulum benim
adımı anarak başladı. Bu yüzden onun işlerini eksiksiz olarak
sonuçlandırmam, durumunu bereketlendirmem gerekli oldu.' der.

Kul, 'Hamd, âlemlerin Rabbi Allah'a özgüdür.' dediği zaman, yüce
Allah, 'Kulum beni övdü, elindeki nimetlerin benim katımdan olduğunu ve kendisine yönelen belâların benim lütfumla savıldığını
bildi. Siz şahit olun ki, ben dünya nimetlerine ek olarak, ona ahiret
nimetlerini de vereceğim ve dünya musibetlerini başından savdığım
gibi, ahiret musibetlerini de başından savacağım.' der. Kul,
'Rahmandır, Rahimdir.' dediği zaman, yüce Allah, 'Kulum benim
Rahman ve Rahim olduğuma tanıklık etti. Siz şahit olun ki, ben

rahmetimden onun payına düşen kısmı genişleteceğim, ona yönelik
bağışlarımı arttıracağım.' der. Kul, 'Din (karşılık) gününün sahibidir.'
dediği zaman, yüce Allah, 'Nasıl ki o, benim 'din (karşılık)
gününün sahibi' olduğumu itiraf etti, siz şahit olun ki, ben de he-

86 ............................................... El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân - c.1

sap günü onun hesabını kolaylaştıracağım, onun iyiliklerini kabul
edeceğim, işlediği kötülükleri sileceğim.' der. Kul, 'Yalnız sana ibadet
ederiz' dediği zaman, yüce Allah, 'Kulum doğru söyledi, sadece
bana ibadet ediyor, siz şahit olun ki, bu ibadetine karşılık
ona öyle bir sevap vereceğim ki, bana yönelik ibadetinde ona ters

düşen herkes, ona gıpta edecektir.' der. Kul, 'Ve yalnız senden
yardım dileriz.' dediği zaman, yüce Allah, 'Kulum benden yardım
istedi ve bana sığındı. Siz şahit olun ki, işinde ona yardım edeceğim,
dara düştüğü zamanlarda imdadına yetişeceğim, felâketlere
uğradığı zaman elinden tutacağım.' der. Kul, 'Bizi doğru yola hidayet
et.' diye surenin sonuna kadar okuduğu zaman, yüce Allah, 'İşte

bu, kulumun hakkıdır, onun istediği verilecektir. Kulumun duasını
kabul ettim ve onun arzuladıklarını verdim. Korktuğu şeyden
güvene kavuşturdum.' der." [s.234, bab:28, h: 59]

Ben derim ki: Buna yakın bir açıklamayı, Saduk el-İlel adlı eserinde
İmam Rıza'dan (a.s) rivayet eder. [c.2, s.315, h: 1] Görüldüğü
gibi bu rivayet, namazda okunan Fatiha suresini, defalarca vurguladığımız
tarzda açıklamaktadır. Şöyle ki: Yüce Allah bu sureyi kulları
adına dile getiriyor. Bu sure kulluk makamının ve Allah'a yönelik

övgü ve ibadetin ifadesidir. Şu hâlde, bu sure ibadet için indirilmiş
bir suredir ve bu hususta Kur'ân-ı Kerim'de ona benzer bir
başka sure yoktur. Bunu derken vurgulamak istediğim noktalar
şunlardır:

1- Bu sure baştan sona kadar, yüce Allah tarafından dile getirilen
kulların sözlerinden ibarettir. Kullar, kendilerini kulluk makamına
koyup O'nun Rablık makamına yöneldikleri zaman bu sözleri
ifade etsinler diye.

2- Bu sure iki kısımdır; bir kısmı Allah'a, bir kısmı da kula aittir.

3- Bu sure Kur'ân'ın içerdiği bilgileri kısaca ve özet olarak kapsamaktadır.

Çünkü Kur'ân-ı Kerim'in temel bilgiler ve bunlara bina
edilen ahlâk, hukuk, ibadet, insanlar arası ilişkiler, siyaset, toplumsal
ilişkiler, vaat ve tehditler, kıssa ve ibret tabloları ile ilgili
akıllara durgunluk veren kapsamlılığı, bütünüyle tevhide, peygamberliğe,
ahirete ve bunların ayrıntılı açıklamasına, kulların
dünya ve ahiretleri için elverişli olan yola iletilmesine dönüktür.

Fâtiha Sûresi / 6-7 ............................................... 87

Görüldüğü gibi bu sure, söz konusu gerçekleri öz, ama derin anlamlı
ifadelerle içermektedir.

Dilersen yüce Allah'ın Müslümanların namazlarında okumalarını
emrettiği bu surenin güzelliğini, Hıristiyanların namazlarında
okuduk-ları ve Matta İncili'nde yer alan şu sözlerle karşılaştırabilirsin:

"Ey gökteki babamız, ismin kutsansın, egemenliğin gerçekleşsin,
göklerde olduğu gibi yerde de senin iraden yürürlükte olsun.
Bizim azığımız ekmeğimizdir, bugün bize ver. Nasıl ki biz, bize
karşı suç işleyenleri bağışlıyoruz, sen de bizim günahımızı bağışla,
bizi denemeye tâbi tutma, bizi kötülüklerden koru. Amin!" [Matta
İncili: Bap: 6 : 9-13]



Semavî olduğu ve kulluk tavrını içerdiği iddia edilen şu sözler
üzerinde biraz durduğumuzda karşımıza şu sonuçlar çıkıyor. Birincisi:
Babaları (hâşâ, bununla yüce Allah'ı kastediyorlar) göklerdedir!
Sonra, babanın hakkında adının kutsanması, egemenliğinin
gerçekleşmesi ve göklerde olduğu gibi iradesinin yerde de yürürlüğe
girmesi için dua ediliyor. Fakat daha çok siyasal partilerin
sloganlarına benzeyen bu duayı kim kabul edecektir?! Ardından
yüce Allah'tan bugünün ekmeği ve bağışlamanın karşılığı bağışlama

isteniyor, bir hakkı görmezlikten gelme, bir diğer hakkı
görmezlikten gelmenin karşılığı olarak öngörülüyor. Eğer Allah onlara
böyle bir hak vermezse, onların ne gibi bir hakları olabilir ki?!
Ayrıca burada, kendilerini sınamaması ve kötülüklerden kurtarması
isteniyor. Bu ise, gerçekleşmesi mümkün olmayan bir istektir.
Çünkü dünya imtihan yurdudur, eksikliklerin giderileceği
yerdir. Bu karşılaştırmayı yaptıktan sonra Batılı bilginlerden bazı

oryantalistlerin1 ve onlara uyan bazı sözde Müslüman bilginlerin
şu sözlerine şaşmadan edemeyeceksin: "Temel bilgiler konusunda
İslâm'ın diğer dinlere herhangi bir üstünlüğü yoktur. Çünkü Allah'tan
gelen bütün şeriatlar tevhide ve nefsi güzel ahlâk ve salih
amel ile arındırmaya çağırıyorlar. Dinler arasındaki tek üstünlük
toplumsal meyvelerinin kökleşmesinden ileri gelir." (!!)
-------
1- Piskopos Gustaw Lebon, "İslâm Medeniyet Tarihi"

88 ............................................... El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân - c.1


HADİSLER IŞIĞINDA "SIRAT-I MÜSTAKÎM"İN AÇIKLAMASI


Men La Yahzuruh'ul-Fakih'te ve Tefsir-ul-Ayyâşî'de İmam Sadık-
ın (a.s), "Sırat-ı müstakîm, Emir'ül-Müminin Ali'dir (a.s)." dediği
rivayet edilir. [Tefsir'ul-Ayyâşî, c.1, s.24, h: 25]

el-Meanî'de İmam Sadık'ın (a.s) şöyle dediği rivayet edilir: "Bu
(sırat-ı müstakîm), Allah'ı bilmeye giden yoldur. Bu yolun iki yönü
vardır; biri dünyada, biri de ahirette. Dünyadaki yol, itaat edilmesi
zorunlu olan imamdır. İmamı tanıyan ve onun rehberliğinde yol
alan bir kimse ahiretteki yoldan, yani cehennem üzerinde kurulan
köprüden geçer. Onu dünya hayatında tanımayan kimsenin de,
ahirette ayağı kayar ve cehenneme yuvarlanır." [s.32, h: 1]

Yine el-Meanî adlı eserde İmam Seccad'ın (a.s) şöyle dediği rivayet
edilir: "Allah ile hücceti arasında bir hicap, hüccetini Allah'-
tan alı koyacak bir perde yoktur. Biz Allah'ın kapılarıyız. Biz doğru
yoluz. Biz Allah'ın bilgisinin mahalleriyiz, O'nun vahyinin tercümanlarıyız, birliğinin temel rükünleriyiz ve sırlarının saklı bulunduğu heybeleriz." [s.35, h: 5]

İbn-i Şehraşub Vekî b. Cerrah'dan, o da Sevrî'den, o da
Süddî'den, o da Esbat ve Mücahid'den, o da İbn-i Abbas'tan, "Bizi
doğru yola hidayet et." ifadesiyle ilgili olarak şöyle rivayet eder:
"Ey kullar topluluğu, şöyle deyin: Bizi Muhammed (s.a.a) ve Ehlibeyti'nin (a.s) sevgisine ilet." [el-Menakıb, c.3, s.73]

Ben derim ki: Bu anlamı pekiştiren birçok rivayet vardır. Bu tür
rivayetler, ayetin anlamını değil, mısdakını, somut örneğini belirlemeyle
ilgilidir. Bu Ehlibeyt İmamlarının dilinde "cery" (genel bir
mefhumu, somut mısdaklarına, örneklerine tatbik etmek) kavramı
ile ifade edilmiştir.

Örneğin, Tefsir-ul-Ayyâşî'de Fuzayl b. Yesar'ın şöyle dediği rivayet
edilir: "İmam Muhammed Bâkır'dan (a.s) 'Kur'ân-ı Kerim'de
bulunan her ayetin bir zahiri, bir de batını vardır. Kur'ân'daki tüm
harflerin bir sınırı vardır, her sınırın da bir çıkış noktası vardır.' şeklindeki rivayette yer alan 'zahir ve batın' kavramlarının ne anlama
geldiğini sordum, bana şu cevabı verdi: Ayetin zahiri, vahyedilen
orijinal metnidir; batını ise, bu metnin te'vilidir. Bu te'villerin bir
kısmı geçmiştir, bir kısmı da henüz gerçekleşmemiştir. Ayetler

Fâtiha Sûresi / 6-7 ............................................... 89

güneş ve ay gibi akıp giderler, te'villerinden birinin zamanı gelince,
gerçekleşir..." [c.1, s.11, h: 5]

Bu anlamı destekler mahiyette birçok rivayet vardır. Bu, Ehlibeyt
İmamlarının izledikleri bir yöntemdir. Onlar, Kur'ân-ı Kerim'de
yer alan bir ayeti, o hususta inmemiş olsa bile, tatbik edilebilecek
bir somut örneğe tatbik ederlerdi. Bu yöntemi, akıl da desteklemektedir.
Çünkü Kur'ân âlemlere yol gösterici olarak inmiştir. İnsanlara
gerekli olan inancı, zorunlu olan ahlâkı ve yerine getirilmesi

kaçınılmaz olan ameli öğretir. Kur'ân'ın ortaya koyduğu teorik
bilgiler, gerçeği ifade ederler ve sadece bir zamana ve bir duruma
özgü kılınarak değerlendirilemezler. Kur'ân'ın dile getirdiği
üstün nitelikler veya aşağılık huylar ya da pratik bir duruma ilişkin
hükümler, sadece bir fertle veya bir dönemle sınırlandırılamazlar.
Çünkü Kur'ân'ın öngördüğü yasal sistem, tüm zamanları kuşatıcı
evrensel niteliktedir.

Ayetlerin inişiyle bağlantılı olgulara (bir kişi veya bir olayla ilgili
olarak bir veya birkaç ayetin inişini ardından getiren durum veya
olay) gelince; bir hükmü belli bir olayla sınırlandırmak, olayın ortadan
kalk-masıyla hükmün yürürlükten kalktığına ya da şahsın

ölümüyle birlikte ona ilişkin hükmün de geçersiz olduğuna inanmak
doğru bir tutum değildir. Çünkü açıklama geneldir ve ardındaki
gerekçe de mutlaktır.

Dolayısıyla mümin fertlerden bazıları hakkında inen övgülerin
ve başkaları hakkında inen yergilerin gerekçesi, onların sahip bulundukları
niteliklerdir. Böyle nitelikler daha sonra başka insanlar

için de söz konusu olabileceği hâlde, bu yergi ve övgüleri indikleri
dönemlerdeki kişilere özgü kılmak tutarlı bir davranış değildir.
Kur'ân-ı Kerim bu noktaya da dikkat çekmektedir: "Allah onunla,
rızasına uyanları esenlik yollarına iletir." (Mâide, 16) "O, öyle bir kitaptır
ki, ne önünden, ne de ardından ona batıl gelmez." (Fussilet,
41-42) "O zikri biz indirdik ve onun koruyucusu da elbette biziz."
(Hicr, 9)

Kur'ân ayetlerinin Ehlibeyt İmamlarına (a.s) ya da düşmanlarına
tatbiki ile ilgili "cery" rivayetlerinin sayısı yüzleri bulmaktadır.
Bu kısa değiniden sonra hadisler ışığındaki incelemelerimizde, bu
tür rivayetlere yer vermeyeceğiz. Çünkü bu tür rivayetler amacımı-

90 ............................................... El-Mîzân Fî Tefsîr-il Kur'ân - c.1

zın dışında kalır. Fakat meseleyi doğrudan ilgilendiren bir husus
varsa ona da değineceğiz.