EHL-İ BEYT VE EHL-İ SÜNNET EKOLLERİ
 
RESULULLAH'IN (S.A.A) KENDİSİNDEN SONRAKİ VELİYY-İ EMR'İ TAYİN EDEN NASLARI

Bahsimize, peygamberlerin (selâm üzerlerine olsun) kendilerinden sonra ümmetlerine vasi ve emir sahibi tayin etme yolundaki girişimleriyle
başlıyoruz.

Önceki Ümmetlerde Vasiyet

Mes'udî, Hz. Adem'den (a.s) son peygamber Hz. Muhammed'e (s.a.a) kadar peygamberlerin (a.s) veli ve vasilerinin isimlerini art arda naklederek onlar hakkında şöyle yazmıştır: Adem'in vasisinin ismi, İbranice Şeys denilen Hibetullah'tı. İbrahim'in vasisi, İsmail'di. Yakub'un vasisi, Hz. Yusuf'tu. Musa'nın vasisi, Hz. Yusuf'un torunlarından Yu'şa b. Nun b. Efrahim b. Yusuf'tu (a.s); Hz. Musa'nın karısı Sefvera ona karşı kıyam etti.
Hz. İsa'nın vasisi, Şemun'du. Peygamberlerin sonuncusunun (s.a.a) vasisinin ismi Ali b. Ebu Talib ve ondan sonra onun on bir oğludur (a.s).[56]

Şimdi bu vasilerden üçüne kısaca değinelim:

1- Hz. Adem'in (a.s) Vasisi Şeys
Yakubî, Hz. Adem'in (a.s) Şeys Peygamber'e vasiyeti hakkında şöyle yazar: Adem'in ölüm vakti gelince... Şeys'i kendine vasi tayin etti. Taberî de yazar ki: İbranice, Şeys denilen Hibetullah Adem'in vasisiydi. Adem ona vasiyet etti ve vasiyetnamesini yazdı. Denildiğine göre, Şeys, babası Hz. Adem'in vasisiydi. Mes'udî, vasiyet ve Hz. Adem'in ölümüyle ilgili olarak şöyle yazar: Adem, Şeys'e vasiyet ettikten sonra, ölünceye kadar vasiyetini diğerlerinden gizledi... İbn Esîr de yazar ki: Şeys, Allah'ın bağışı anlamındadır. Şeys, Adem'in (a.s) vasisiydi; Adem (a.s), ölüm vakti ulaşınca Şeys'i kendine vasi ve halife etti. İbn Kesir de Hz. Adem'in hayatı ve Şeys'e vasiyeti hakkında şöyle der: Şeys, Allah'ın bağışı anlamına gelir. Adem'in (a.s) ölüm vakti ulaşınca oğlu Şeys'i kendine vasi ve halife etti.
2- Hz. Musa'nın (a.s) Vasisi Yu'şa b. Nun
a) Tevrat'ta Yu'şa b. Nun:
Kamus-i Mukaddes kitabında, "Yu'şa" sözcüğünde Tevrat'tan naklen şöyle geçer: "Yu'şa b. Nun, Musa'yla birlikte Sina dağındaydı ve Harun'un döneminde buzağıya tapma işine bulaşmadı." Ve Sıfrı Aded'in yirmi yedinci Eshahı'nın sonunda, Allah tarafından Musa'nın vasiliğine atandığı geçer. (Bu atamanın fotokopisi bu kitabın orijinalinde geçer; biz tercümesini naklediyoruz.) Musa Allah'la konuştu; Allah'ım, bütün insanlara ve topluluklarına, giriş ve çıkışlarında, her işlerinde ön ayak olacak bir kişiyi belirt, toplulukları çobansız bir sürü gibi olmasın. Allah, Musa'ya dedi ki, Yu'şa b. Nun böyle bir güce sahip bir gençtir, elini ona sür. Ve onu kahin "Eliazar" ve bütün cemaatin (İsrail Oğulları'nın) karşısında ve gözleri önünde kendine vasi ilân et. Sonra, ona kendi heybet ve gücünden ver ki, bütün İsrail Oğulları ona itaat etsin de "Eli-azar"dan öne geçsin. Ve Allah'tan onun arzularının gerçekleşmesini iste ki, bütün İsrail Oğulları onunla birlikte olsunlar ve onun emriyle her işi yapsınlar. Musa Allah'ın emrine uydu ve Yu'şa'yı alarak kahin "Eliazar" ve bütün İsrail Oğulları karşısında tuttu. Ve Allah'ın Musa'ya dediği gibi iki elini onun ellerine sürerek onu kendine vasi etti.[57] Yu'şa b. Nun'un öyküsü, İsrail Oğulları'nın işlerini üstlenmesi ve savaşları Sıfr-i Yu'şa b. Nun'un yirmi üçüncü Eshah'ında geçer.
b) Kur'ân'da ve Diğer İslâm Kaynaklarında Yu'şa b. Nun:
İbranice olan Yu'şa ismi, Kur'ân'da Arapçalaştırılmış, En'am Suresi'nin 86. ayetinde ve Sâd Suresi'nin 48. ayetinde "Elyesa'" olarak gelmiştir. Yakubî kendi Tarih'inde (c. 1, s. 46'da) şöyle yazar: Musa'nın ölüm vakti ulaşınca Allah Azze ve Celle, ona, Yu'şa b. Nun'u Kubbe-i Rumman'ın içine çağırmasını ve bereketinin Yu'şa b. Nun'un bedenine intikal etmesi, onu vasi tayin etmesi ve İsrail Oğulları'nın işlerini onun üzerine bırakması için elini onun bedenine sürmesini emretti.
Hz. Muhammed'in (s.a.a) Vasisiyle Hz. Musa'nın Vasisinin Benzerlikleri
Yu'şa b. Nun, Musa'yla (a.s) birlikte Sina dağındaydı ve asla buzağıya tapmadı. Allah Tealâ, Hz. Musa'ya, Allah'a tapanların, çobanı olmayan sürü gibi olmaması için kendisinden sonra Yu'şa b. Nun'u kendisine vasi etmesini emretti. Hz. Ali (a.s) de Hira Dağı'nda Resulullah'ın (s.a.a) beraberindeydi ve hiçbir zaman hiçbir puta tapmamıştır. Allah Tealâ da, Resulüne veda haccından dönüşte hacıların karşısında Ali'yi (a.s) kendisinden sonra vasisi ve ümmetin önderi tanıtmasını, İslâm ümmetini başsız bırakmamasını emretti. Resulullah (s.a.a) da itaat ederek Gadir-i
Hum'da, Ali'yi (a.s) kendisine vasi tayin etti. Gerçekten ne kadar da doğru buyurmuştur Resulullah (s.a.a): Yakında İsrailoğulları'nın başına gelen şey aynen benim ümmetimin de başına gelecektir...[58]
3- Hz. İsa'nın (a.s) Vasisi Şem'un
a) İncil'de Şem'un:
Kamus-i Kitab-ı Mukaddes'te, "Şem'un" sözcüğünde bu isimle on kişi sayılmıştır; bunlardan biri Şem'un Petros'tur. Bu isim Tevrat'ta "Sem'un" diye geçer. Matta İncili'nin, onuncu Eshah'ında şöyle geçer: Sonra -İsa- on iki öğrencisini çağırarak, kötü ruhları kendilerinden uzaklaştırmaları ve bütün hastalıkları iyileştirmeleri için onlara güç ve kötü ruhlarla karşılaşma kuvveti verdi. Onun on iki sefirinin isimleri şöyledir: Birincisi Petrus denilen Sem'an... Yuhanna İncili'nde, 21. Eshah'ta, (sayı: 1518) Hz. İsa'nın Şemun'a, "Sürünün sorumlusu ol." şeklinde vasiyet ettiği geçer. Hz. İsa (a.s) burada demek istiyor ki: "Bana iman edenlerin sorumluluğunu üstlen." Yine Kamus-i Kitab-ı Mukaddes'te, "İsa onu (Şem'un'u) kilisenin önderi etti." diye geçer.
b) İslâm Kaynaklarında Şem'un:
Yakubî kendi Tarih'inde Şem'un'u "Sem'anu's-Sefa" diye anmıştır. Mes'udî de der ki: "Yunanca Şem'un ve Arapça Sem'an olan Petrus Roma'da öldürüldü."[59] Yine Mu'cemu'l-Buldan'da, "Sem'an'ın manastırı" sözcüğünde şöyle geçer: Sem'an Manastırı, Dımeşk yakınlarındadır. Bu manastıra mensup olan Sem'an Hıristiyanların ileri gelenlerinden biriydi; onun Şem'un-i Sefa olduğu söylenmektedir. Burada örnek olarak geçmiş ümmetlerin peygamberlerinin vasilerinden üçüne değindik. Bunları göz önünde bulundurarak, bütün o peygamberler arasında Resulullah (s.a.a) onların aksine hareket eden, kendinden sonra bir önder ve imam tayin etmeden ümmetini kendi hâline bırakan tek peygamber olamazdı. Resul-i Ekrem (s.a.a), hatta savaşlara katılmak amacıyla çok kısa bir süre için bile olsa Medine'den çıkarken, o günün küçük İslâm toplumu için kendi yerine devamlı birini tayin ediyordu. O hâlde, kesinlikle peygamberlerin sonuncusu Hz. Muhammed (s.a.a) büyük İslâm toplumunu, kendinden sonra onlar için bir imam ve önder tayin etmeden, kendi hâllerine bırakmış olamaz; tam aksine, kendisinden sonraki halifelerini çeşitli yerlerde, çeşitli tabirlerle tanıtmıştır. Bazen sadece kendisinden hemen sonraki imam ve önderi tanıtırken, bazen de kendisinden sonraki bütün imamları tanıtmıştır. Şimdi sadece Resulullah'ın (s.a.a) Emirü'l-Müminin Ali'yi (a.s) vasi ve halife olarak tanıtan hadislerini inceleyelim.

RESULULLAH'IN (S.A.A) KENDİSİNDEN SONRAKİ VASİSİ, VEZİRİ, HALİFESİ VE VELİAHDI


Resulullah'ın (s.a.a) Hadislerinde Vasi

Daha önce Resulullah'ın (s.a.a) Hâşim Oğulları'nı uyarırken o gün Hâşim Oğulları'nın ileri gelenleri karşısında Ali (a.s) hakkında, "Bu sizin aranızda benim kardeşim, vasim ve halifemdir. Ona itaat edin." buyurduğunu söyledik. Resul-i Ekrem (s.a.a) bu buyruğuyla onların arasındaki vasi ve halifesini tanıtmış, ona itaat etmelerini emretmiştir. Allah Tealâ da buyurmuştur ki: Peygamber size ne verirse artık onu alın.[60] Taberânî, Selman-i Farsî'den şöyle nakleder: Resulullah'a, "Her peygamberin bir vasisi vardı; peki sizin vasiniz kimdir?" diye sordum. O hazret bana cevap vermedi.
Bir müddet geçtikten sonra beni görünce "Selman!" buyurdu. Ben aceleyle huzuruna giderek "Efendim." dedim. Resulullah (s.a.a), "Musa'nın vasisinin kim olduğunu biliyor musun?" buyurdu. Ben, "Evet, Yu'şa b. Nun'du." dedim. Buyurdu: "Neden?" Ben, "Çünkü o günün insanlarının en bilginiydi o" dedim. Bunun üzerine Resulullah (s.a.a) şöyle buyurdu: "Vazifemi üstlenen ve borcumu ödeyen Ali b. Ebu Talib de aynı şekilde benim vasim, sırlarımın mahzeni ve en iyi hatıramdır.[61]Ebu Eyyub el-Ensarî, Resulullah'ın (s.a.a), kızı Fâtıma'ya (s.a) şöyle buyurduğunu nakleder: Allah Tealâ'nın, yeryüzündekilere bakıp onların arasından babanı seçerek peygamberliğe seçtiğini, bir kez daha bakarak kocanı seçtiğini ve vahiy meleğine, seni ona nikâhlamamı ve yine onu kendime vasi etmemi buyurduğunu bilmez misin?[62] Ebu Said el-Hudrî de Resulullah'ın (s.a.a) şöyle buyurduğunu nakleder: Benim vasim, sırlarımın mahzeni ve en iyi hatıram, vazifemi üzerine alan ve borcumu ödeyen Ali b. Ebu Talib'dir.[63] Ve Enes b. Malik şöyle nakleder: Resulullah (s.a.a) abdest alarak iki rekat namaz kıldıktan sonra şöyle buyurdu: "Bu kapıdan girecek olan ilk kişi muttakilerin önderi, Müslümanların efendisi, dinin lideri, vasilerin sonuncusu... olacaktır." Çok geçmeden Ali b. Ebu Talib içeri girdi. Resulullah
(s.a.a) bana, "Kim içeri girdi?" diye sordu. Ben, "Ali'dir." dedim. Bunun üzerine Resulullah (s.a.a) yerinden kalkarak mutlulukla onu kucakladı.[64]
Sahabeden olan Bureyde ise Resulullah'ın (s.a.a) şöyle buyurduğunu nakleder: Her peygamberin bir vasisi ve mirasçısı vardır; benim de vasim ve mirasçım Ali'dir.[65] Beyhakî'nin el-Mesavî ve'l-Mehasin kitabında genişçe kaydedilen bir rivayet özetle şöyledir: "Cebrail, Allah tarafından, Resulul-lah'a, amcası oğlu ve vasisi Ali b. Ebu Talib'e vermesi için bir hediye getirdi."[66] Biz Resulullah'ın (s.a.a) vasi ve vasiyetten bahseden bu kadar hadisini ele geçirebildik.

Geçmiş Ümmetlerin Kitaplarında Vasiyet

Nasr b. Müzahim, Vak'at-u Sıffin adlı kitabında ve Hatib Bağdadî, Tarihu Bağdad adlı eserinde, geçmiş ümmetlerin kitaplarından vasiyet hakkında birtakım rivayetler kaydetmiştir. Biz şimdi Nasr b. Müzahim'in sözünü naklediyoruz: Emirü'l-Müminin Ali'nin (a.s) ordusu Sıffin'e doğru hareket ederken bir çölde, kötü bir şekilde susuzlukla karşılaştı. İmam Ali ordusunu bir kayaya doğru yönlendirerek o kayayı yerinden oynatmalarını emretti, kendisi de onlara yardım ederek o kayayı kenara ittiler. O kayanın altından bir su kaynağı çıktı. Bütün askerler o sudan içerek susuzluklarını giderdiler. O civarda bir kilise vardı. Kilisenin rahibi bu olayı duyunca dedi ki: Bu kilise yalnız bu kaynağın buradan çıkması için yapılmıştır. Ve bize bu kaynağı peygamber veya peygamberin vasisinden başka hiç kimsenin çıkaramayacağı bildirilmiştir.[67]
Bunu Teyit Eden Bir Rivayet Daha
Nasr b. Müzahim'in Vak'atu Sıffin kitabında ve Tarih-i İbn Asâkir'de şöyle geçer: Emirü'l-Müminin Ali (a.s) Fırat kıyısında Rıkka'da, Belih adlı bölgede[68] konaklayınca, o bölge sakinlerinden olan bir rahip manastırdan çıkıp İmam'ın (a.s) yanına giderek dedi ki: "Elimizde babalarımızdan bize miras olarak ulaşan, Hz. İsa'nın ashabından birinin hattıyla yazılmış olan bir yazı var, onu size okumamı ister misiniz?" İmam (a.s) "Evet." deyince rahip şöyle okudu:
Bismillahirrahmanirrahim
Allah'ın takdir ettiği şey gerçekleşecek, yazdığı şey vuku bulacaktır. Allah Tealâ okuma yazma bilmeyenler arasından ve onların kendilerinden, ümmetine kitap ve hikmeti öğretmesi ve Allah'ın yoluna yöneltmesi için bir peygamber gönderecektir. O ne serttir, ne taş kalpli, ne de öfkeli. Diğerleriyle davranışında kötülüğe kötülükle karşılık vermez, tam aksine, herkese af ve bağış gözüyle bakar. Onun ümmeti şükreden, her olayda Allah'a hamdeden, dilleriyle tam bir alçakgönüllülükle Allah'ı tesbih eden, yücelten ve tenzih eden bir ümmettir. Allah onu, kendisine saldıran herkese galip edecektir. Allah onu ahiret yurduna götürdüğünde ümmetinde parçalanma ve gruplaşmalar meydana gelecek, daha sonra bir araya toplanacaklar ve Allah istediği kadar böyle kalacaklardır. Sonra tekrar aralarına ihtilâf ve tefrika düşecektir. Bu Peygamber'in ümmetinden Fırat'ın bu kıyısında, marufu emreden ve münkerden nehyeden bir kişi inecektir. O, hak üzere hakemlik edecek ve hakemlik ederken -hiç kimseden ve hiçbir şeyden- etkilenmeyecek, rüşvet almayacaktır. Dünya onun gözünde şiddetli rüzgarın etrafa dağıttığı külden daha alçak, ölüm ise gözünde, susuz bir kimseye sudan daha tatlıdır. O, içinde Allah'tan korkar, açıkta O'nu savunur ve Allah yolunda hiçbir kınayanın kınamasından korkmaz. Bu toprakların halkından o Peygamber'i görenler Allah'a iman ederse, mükâfatları benim rızam ve cennettir. O salih kulun zamanını görenler de onun yardımına koşmalıdırlar, çünkü onunla öldürülmek şehadettir. Daha sonra rahip, "Sana ulaşan bana da ulaşıncaya dek ben senden ayrılmam." dedi. Bunun üzerine Emirü'l-Müminin Ali (a.s) ağlayarak şöyle buyurdu: "Beni gözden düşürmeyen ve ismimi iyilerin kitaplarında getiren Allah'a şükürler olsun." Bu rahip Emirü'l-Müminin Ali'nin (a.s) safında yer aldı ve söylendiğine göre Sıffin Savaşı'nda şehadet şerbetini içinceye kadar gece gündüz Hz. Ali'den ayrılmadı. Savaş bitince askerler şehitlerini gömerlerken Hz. Ali (a.s), o rahibin cesedini bulmalarını emretti. Onun cesedini bulduklarında Hz. Ali şahsen ona namaz kılarak toprağa verdikten sonra mezarının üzerinde, "Bu, bizim ailemizdendir." buyurdu ve defalarca
onun için Allah'tan bağışlanma diledi.[69]
Sahabe ve Tâbiînin Sözlerinde Vasiyet
1- Ebuzer Gıfârî'nin Sözlerinde Vasiyet:
Ebuzer, Osman'ın hilâfeti döneminde Resulullah'ın (s.a.a) mescidinin önünde yaptığı bir konuşmada şöyle dedi: Muhammed, Adem'in ilminin ve diğer peygamberleri seçkin eden şeyin mirasçısıydı. Ali b. Ebu Talib de, Muhammed'in vasisi ve ilminin mirasçısıdır...[70]
2- Malik Eşter'in Sözlerinde Vasiyet:
Malik Eşter (r.a), Emirü'l-Müminin Ali'ye (a.s) biat edince şöyle dedi: Ey insanlar! Bu adam vasilerin vasisi ve peygamberlerin ilminin mirasçısıdır. Öyle birisidir ki, Allah yolunda musibet ve ıstırapları canıyla satın almış ve imtihandan çok iyi çıkmıştır. Öyle bir kişidir ki, Kur'ân onun imanına tanıklık etmiş ve Resulullah (s.a.a) cennetle müjdelemiştir. Kemal ve üstünlükler onda zirveye ulaşmış, onun İslâm'ı kabulde önceliğinde, ilim ve faziletinde geçmişler ve gelecekler şüphe etmemiş ve etmeyeceklerdir.[71]
3- Amr b. Hamık el-Huzaî'nin Sözlerinde Vasiyet:
Emirü'l-Müminin Ali (a.s), Kûfe'de halkı Sıffin Savaşı için seferber edip onları Muaviye'yle savaşmak için hareket etmeleri konusunda aydınlatırken Amr b. Hamık el-Huzaî yerinden kalkarak şöyle dedi: Ya Emirü'l-Müminin! Seninle aramızda olan akrabalık yüzünden, bana bir servet bağışlaman için veya beni yüceltecek bir makama ulaştırmanı umarak seni sevip sana biat etmiş değilim. Ben -şu- beş özellikten dolayı seni sevmekteyim: Sen Resulullah'ın (s.a.a) amcası oğlusun, onun vasisisin, Resulullah'tan (s.a.a) bizlere hatıra kalan evlâtların babasısın, İslâm'ı ilk kabul eden kişisin ve Allah yolunda cihadda muhacirler arasında herkesten çok payın var.[72]
4- Muhammed b. Ebu Bekir'in Mektubunda Vasiyet:
Muhammed b. Ebu Bekir bir mektubunda Muaviye'ye şöyle yazdı: Bismillahirrahmanirrahim Ebu Bekir oğlu Muhammed'den Sahr oğlu azgına. Allah'a itaat edenlere selâm olsun, Allah'ın velâyet ve imametine sahip olanlar karşısında teslim olanlara selâm olsun. Ama sonra; Allah Tealâ ... Muhammed'i seçti ve peygamberliği ona özgü kıldı. Vahyini alsın ve risaletinin emini olsun diye onu seçti. Onu kendine peygamber etti ve o da kendisinden önceki ilâhî kitapları doğruladı ve onu hüküm ve kuralları için kılavuz kıldı. O, hikmet ve güzel öğütle insanları Allah yoluna davet etti. Tamamen halis olarak ve tam bir alçak gönüllükle davetini kabul edip onu doğrulayan, onunla birlikte olup iman eden ve emirlerine teslim olan ilk kişi kardeşi ve amcası oğlu Ali b. Ebu Talib'di (a.s). O, gizli ve açık işlerde Resulullah'ı (s.a.a) doğruladı ve onu bütün değerli işlere seçti ve bütün zararlardan savundu ve onu bütün korkunç olaylardan kendi canıyla korudu. Düşmanlarıyla savaştı, dostlarıyla barış içerisinde oldu, ilk başından beri zor ve sıkıntılı durumlarda ve korkunç yerlerde ihlasla ve fedakarlıkla dayandı. Nihayet her öne geçenden öne geçti. Öyle ki savaşta onun gibisi bulunmaz, hareket ve davranışta onun benzeri yoktu. Şimdi görüyorum ki, sen kendini onunla bir saymışsın; oysa sen, sensin ve o da odur. O her iyiliğe ilk koşan, Müslüman olanların ilki ve insanların arasında niyeti en temiz olanıdır. Öyle bir kişidir ki evlâtları, insanların evlâtlarının en temizi, eşi, kadınların en üstünü ve amca oğulları arasından dünyanın en üstün amca oğludur. Fakat sen ve baban bütün hilelerinizle daima Allah'ın dini karşısında azgınlık yapıp Allah'ın nurunu söndürmeye çalışmaktaydınız. Bu düşünceyle diğerlerini etrafınıza çağırır, bu yolda mal verir ve ona karşı diğer kabilelerle ahitleşirdiniz. Yine bu düşünceyle baban öldü, onun yolunu sürdürmek için yerine sen geçtin. Bunun en bariz delili, Ahzab'dan kalanlar, münafıkların başları ve Resulullah'a (s.a.a) kin besleyenlerin senin etrafında toplanmış ve sana sığınmış olmalarıdır. Ama Ali'nin (a.s) şahsiyetinin deliline gelince; sahip olduğu apaçık fazileti, üstünlüğü ve İslâm'ı herkesten önce kabul etmiş olması dışında, onun ashabı da Kur'ân'da fazilet ve makamlarına değinilen, Allah Tealâ'nın kendilerini övdüğü muhacir ve ensardır. Böyle tanınmış çehreler onunla birliktedirler. Onun etrafında öyle savaşçılar toplanmışlardır ki kılıçlarını yıldırım gibi düşmanın tepesine indirir, onun yolunda canlarını verir ve kanlarını dökmekten çekinmezler. Çünkü fazilet ve şerefi onu izlemekte, zillet ve bedbahtlığı onun emrine itaatsizlikte görürler. Vay hâline senin! Nasıl olur da sen kendini Ali'yle bir tutarsın?! O, Resulullah'ın (s.a.a) mirasçısı, vasisi, onun evlâtlarının babası, onu izleyen ilk kişi, onun -hayatının sonuna kadar- yanında olan, buyruklarını duyan, sırlarını göğsünde gizleyen, işlerinde onunla ortaklaşan en son kişidir." Muaviye, Muhammed b. Ebu Bekir'e cevap olarak şöyle yazdı: Ebu Süfyan oğlu Muaviye'den babasına zulmeden Muhammed b. Ebu Bekir'e. Selâm Allah'a itaat edenlerin üzerine olsun. Ama sonra; mektubun elime ulaştı; mektubun Allah'ın azamet ve kudretinden, Resulullah'ın (s.a.a) özelliklerinden bahseden ve aklının kısalığını, babana karşı küstahlık ve eleştirini gösteren şahsen uydurup eklediğin diğer konuları içermektedir. Ebu Talib oğlunun hakkından bahsetmiş, onun geçmişine, Resulullah'a yakınlığına değinmiş ve ona yardım etmesinden söz etmişsin, yine onun sıkıntı, zorluk ve korku anlarında canı ve malıyla Hz. Peygamber'e yardımda bulunduğunu kaydetmişsin. Sonunda da kendi fazilet ve üstünlüğün hakkında değil, başkasının fazilet ve üstünlüğüne delil getirmişsin. O hâlde fazilet ve üstünlüğü senden alarak başkasına veren Allah'a şükrediyorum. Peygamberimiz hayattayken babanla yan yanaydık, Ebu Talib oğlunun hakkını kendimiz için bilirdik, onun fazilet ve üstünlüğü her ikimize de açıktı. Fakat Allah Tealâ kendi yanında Peygamber'i için olanı ona verip, ona vaat ettiği her şeyi yerine getirince ve davetini açığa vurup, hüccetini muvaffak edince onu kendine çağırdı. Babanla (Ebu Bekir) Faruk (Ömer), zorla ve çirkin bir şekilde onu (Ali'yi) hakkından mahrum eden ve onunla muhalefete kalkışan ilk kişilerdi! Çok önceden bu işi yapmayı kararlaştırmış, onun ön hazırlıklarını yapmışlardı. Sonra babanla Ömer ondan kendilerine biat ve yardım etmesini istediler. Fakat Ebu Talib oğlu onlardan uzak durdu, onlara biat ve yardım etmekten sakındı. O ikisi de ona ruhî ıstırap ve kederi tattırdılar ve onu öldürmeye kalkıştılar; nihayet o da teslim olup onlara biat etti. Fakat buna rağmen o ikisi ecelleri gelip ölünceye kadar onu işlerine karıştırmadılar, sırlarını ondan gizlediler. Daha sonra sıra onların üçüncüsü Osman b. Affan'a geldi; o da onlar gibi hareket etti... Burada Muaviye'nin mektubundan özellikle, Muhammed b. Ebu Bekir'in mektubundakileri açıkça itiraf edip doğruluğunu onayladığı bölümü iktibas ettik. Bu iki mektubun metninin tamamı, Nasr b. Müzahim'in Vak'atu Siffin'inde ve Mes'udî'nin Murucu'z-Zeheb'inde kaydedilmiştir. Fakat Taberî'yle İbn Esîr hicrî otuz altı yılında vuku bulan olaylarda bu iki mektuba değinmelerine rağmen kitaplarında kaydetmemişlerdir. Taberî kendi senediyle Yezid b. Zebyan'dan şöyle yazar: Muhammed b. Ebu Bekir Mısır valiliğine atandığında Muaviye'ye bir mektup yazdı, Muaviye de onun mektubuna cevap verdi. Fakat ben bu mektuptakileri avam halkın duymasından hoşlanmıyorum; çünkü avam halk bunu duymaya güç yetiremez!! Binaenaleyh, Taberî'nin, Muhammed b. Ebu Bekir'le Muaviye'- nin mektuplarının içeriğini büyük tarih kitabında kaydetmemesinin sebebi, onun doğruluğunda şüphe etmesi değil, avam halkının ondan haberi olmasını doğru bulmamasıdır. Taberî'nin bu konudaki ifadesi aynen şöyledir: "O ikisi (Muaviye'yle Muhammed b. Ebu Bekir) arasında yazışmalar oldu; ben, avam halkın bu yazışmalara tahammül edememelerinden korkarak onları nakletmek istemedim." Allame İbn Esîr de Taberî'yi izleyerek büyük tarih kitabında bu mektupların metnini kaydetmemiş ve Taberî'nin bahanesini öne sürerek şöyle demiştir: "Avam halkın tahammül edememesinden korkarak bunların zikrinden sakındım."[73]
5- Amr b. As'ın Mektubunda Vasiyet:
Harezmî kendi kitabında Amr b. As'ın, Muaviye'ye yazmış olduğu bir mektubunu nakleder. Bu mektupta şöyle geçer: ...Ama bizden yapmamızı istediğin... batıl üzere olmana rağmen sana yardım edip Resulullah'ın (s.a.a) kardeşi, vasisi, mirasçısı, borcunu ödeyen, vaadini yerine getiren, kızının kocası... Ali'ye kılıç çekmemi istediğin...[74]
6- İmam Ali'nin (a.s) Sözlerinde Vasiyet ve İstidlali:
Harezmî, İmam Ali'nin (a.s) sözlerinden bir bölümünü şöyle kaydeder: Ben Resulullah'ın (s.a.a) kardeşi ve vasisiyim...[75] İbn Ebi'l-Hadid de İmam Ali'nin (a.s) Mısır halkına yazmış olduğu mektubun bir bölümünü şöyle kaydeder: Bilin ki, hidayet imamıyla, sapıklık önderi ve Peygamber'in vasisiyle Peygamber'in düşmanı eşit değildir.[76] Yakubî de kendi Tarih'inde Haricîlerin İmam Ali'ye (a.s) karşı getirdikleri delillerini şöyle kaydeder: "O (Ali -a.s-) vasiyete özen göstermedi ve onu zayi etti." İmam Ali (a.s) onlara vermiş olduğu cevabın bir bölümünde şöyle buyurur: Benim Resulullah'ın vasisi olduğum hâlde onu zayi ettiğimi söylüyorsunuz; bunun cevabı şudur, Allah Tealâ buyuruyor ki: Ona bir yol bulup güç yetirenlerin Ev'i (Kâbe'yi) haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır. Kim de küfre saparsa, kuşkusu yok, Allah âlemlere karşı muhtaç olmayandır.[77] Buna göre, sizce, Kâbe'yi haccetmeyen kimse mi Allah'ın evine küfretmiş olur, yoksa onu ziyaret etme gücüne sahip olduğu hâlde ziyaret etmeyen mi?! O hâlde beni bırakarak kâfir olanlar sizlersiniz, ben değil; çünkü sizler beni terk ettiniz.[78]
7- İmam Ali'nin (a.s) Hutbelerinde Vasiyet:
Emirü'l-Müminin Ali (a.s) Nehcü'l-Belâğa'nın 82. hutbesinde şöyle buyurur: Ey insanlar! Ben size önceki peygamberlerin ümmetlerine verdikleri öğütleri verdim ve peygamberlerin vasilerinin onlardan sonraki vazifelerine göre davrandım. Ve 88. hutbede ise şöyle buyurur: Dinlerinin delillerindeki o kadar ihtilâflara rağmen bu grubun hatalarına nasıl şaşırmayayım; onlar ne Peygamber'i izlerler ve ne de onun vasisinin davranışına uyarlar. Diğer bir hutbede ise şöyle buyurur: Bu ümmetin fertlerinin hiçbiri Âl-i Muhammed'le (s.a.a) mukayese edilemez. Onların bağışlama nimetine ulaşan kimse, onlarla asla eşit olamaz. Onlar dinin asıl temelleridirler... Onlar hak olarak imamet ve velâyet özelliklerine, mirasçılık ve vasilik makamına sahiptirler. İbn Ebi'l-Hadid şöyle yazıyor: Bir gün Emirü'l-Müminin Ali (a.s) yaptığı bir konuşmada şöyle buyurdu: Ben Allah'ın kulu ve Peygamber'inin kardeşiyim; benden önce veya sonra böyle bir iddiada bulunan kimse yalan konuşmuş olur. Ben rahmet peygamberinden miras aldım, bu ümmetin hanımlarının efendisiyle evlendim, vasilerin en sonuncusuyum ben.[79]
8- İmam Hasan'ın (a.s) Hutbesinde Vasiyet:
İmam Hasan (a.s), babası Emirü'l-Müminin Ali'nin (a.s) şahadetinden sonra okuduğu bir hutbede şöyle buyurur: Ben Ali oğlu Hasan'ım, ben Resulullah'ın oğluyum, Resulullah'ın vasisinin oğluyum.[80]
9- Şiîlerin İmam Hasan'ın (a.s) Şehadetinden Dolayı İmam Hüseyin'e (a.s) Yazmış Oldukları Başsağlığı Mektubunda Vasiyet:
İmam Hasan (a.s) şehit edildiği haberi Kûfe'de Şiîlere ulaşınca, Şiîler, Süleyman b. Surad el-Huzaî'nin evinde toplanarak İmam Hüseyin'e (a.s) hitaben bir mektup yazıp kardeşinin şahadetinden dolayı ona taziyelerini arz ettiler: Bu mektup şöyledir: Bismillahirrahmanirrahim Kendi takipçileri ve babası Emirü'l-Müminin'in takipçileri tarafından Hüseyin b. Ali'ye. Selâm olsun sana. Biz senin karşında, kendisinden başka ilah olmayan Allah'a
hamd ediyoruz. Ama sonra. Hasan b. Ali'nin doğduğu gün, öldüğü gün ve tekrar dirileceği gün (Allah'ın selâmı onun üzerine olsun)[81] şehadet haberi bize ulaştı... Resulullah'ın vasisinin ve kızının oğlunun şehadet haberi genel olarak bu ümmete, özellikle sizin şahsınıza ve Şiîlerinize çok ağır geldi...[82] Mes'udî'nin Murucu'z-Zeheb'inde şöyle geçer: İmam Hasan'ın (a.s) şahadet haberi Şam'da Muaviye'ye ulaşınca, İbn Abbas ona dedi ki: Bizim musibete uğramamız yeni bir şey değildir. Biz bundan önce peygamberlerin efendisi, muttakilerin önderi ve âlemlerin Rabbinin gönderdiği Resul'e ve ondan sonra da peygamberlerin vasilerinin efendisine matemliydik; Allah Tealâ bu musibeti telâfi etsin.[83]
10- İmam Hüseyin'in (a.s) Hutbesinde Vasiyet:
İmam Hüseyin (a.s) Aşura günü Yezid'in ordusu karşısında bir hutbe okuyarak kendi hakkını şöyle ispata çalıştı: Ama sonra, benim soy ve akrabalığımı göz önünde bulundurun ve benim kim olduğuma bakın. Sonra kendinize gelerek, beni öldürüp hürmetimi çiğnemeniz câiz midir diye kendinizi kınayın. Acaba ben sizin peygamberinizin kızının ve onun amcası oğlu olan vasisinin oğlu değil miyim? Ben, İslâm'a giren ilk kişinin oğluyum. O, Allah'a ilk iman eden, Peygamber'inin risaletini ve Allah tarafından Hz. Peygamber'e vahyedilenleri doğrulayan ilk kişiydi? Şehitler efendisi Hamza benim babamın amcası değil midir? Cennette iki kanadı olan şehit Cafer-i Tayyar benim amcam değil midir?[84] İmam Hüseyin'in (a.s) babası Emirü'l-Müminin'i (a.s) "vasi" diye nitelendirmesinin nedeni, bu sıfatın o dönemde halk arasında meşhur oluşudur; tıpkı dedesinin "Peygamber" veya babasının amcası Hamza'nın "Seyyidu'ş-Şuheda" ve amcası Cafer'in "Cennette iki kanadıyla uçan (Tayyar)" diye meşhur oluşu gibi. Bu nedenle İmam Hüseyin (a.s) soyunu sayarken, babası Ali'yi "vasi" diye nitelemiş ve hiç kimse de bunu reddetmemiştir.
11- Seffah'ın amcası Abbasî Halifesi Abdullah'ın İstidlalinde Vasiyet:
Abbasîler ilk başta halkı Âl-i Muhammed adına Emevîlere karşı kıyama davet ediyor, Ebu Müslim Horasani'yi "Âl-i Muhammed'in emiri"[85] diye adlandırıyorlardı ve muhaliflerine karşı, hükümet ve önderliğin Âl-i Muhammed'in hakkı olduğuna dair, Resulullah'tan (s.a.a) rivayet edilen hadis ve naslarla istidlal ediyorlardı. Fakat galip gelip hükümeti ele geçirince Âl-i Muhammed'e sırt çevirdiler. Buna rağmen, Abbas Oğulları'ndan "vasiyet" meselesine istidlal edenlerden biri, ilk Abbasî halifesi Seffah'ın amcasıdır. Bu hususta Zehebî'nin Ebu Amr-ı Evzaî'den1 naklettiği özetle şöyledir: Evzaî der ki: Seffah'ın amcası Abdullah b. Ali Şam'a girip Ümeyye Oğulları'nı öldürünce birini bana gönderdi. Ben onun yanına gittiğimde dedi ki: "Yazıklar olsun sana! Bizim hükümetimiz meşru değil midir?" Ben, "Nasıl?" dedim. Bunun üzerine, "Resulullah Ali'yi kendine vasi etmedi mi?" dedi. Ben, "Eğer Hz. Peygamber, onu vasi ettiyse hakemler de neyin nesi oluyordu, neyi halletmek istiyorlardı?" dedim. Ben bu cevabı verince Abdullah sustu, öfkesi yüzünden belli oluyordu. Ben öldürüleceğime emin olup her an başımın önüme yuvarlanacağını bekliyordum. Ama o eliyle beni dışarı çıkarmalarını işaret etti. Bunun üzerine dışarı çıktım... Evzaî,[86] Haricîlerin getirmiş oldukları delille vasiyeti reddetmeye çalışmıştır. İmam, bunun cevabını Haricîlere vermiştir. Biz İmam'ın cevabını, "İmam Ali'nin (a.s) sözlerinde vasiyet ve İstidlali" bölümünde naklettik.
12- Muhammed b. Abdullah b. İmam Hasan'ın (a.s) Vasiyet Konusunda Mansur'a İstidlali:
İmam Hasan'ın (a.s) torunlarından Muhammed b. Abdullah da "vasiyet" konusunu Mansur'un yüzüne vurmuştur. Bu olayı, Taberî'yle İbn Esîr kendi Tarih'lerinde, hicrî 145 yılında vuku bulan olaylar bölümünde şöyle kaydederler: Muhammed b. Abdullah b. Hasan b. Ali b. Ebu Talib'in (a.s), Abbasî halifesi Ebu Cafer Mansur'a karşı kıyam edip Medine halkı kendisine biat edince Mansur'un mektubuna cevaben yazmış olduğu uzunca mektupta birtakım deliller getirerek, hilâfet makamına ve hükümete kendisinin Mansur'dan daha lâyık olduğunu ispatlamıştır. O mektubunun bir bölümünde şöyle diyor: Babamız Ali, hem imamdı, hem de Peygamber'in vasisiydi. O hâlde, onun evlâtları hayattayken sen nasıl oldu da onların kesin hakkı olan imamet ve velâyeti miras aldın?! Mansur, her ne kadar bir mektup yazarak Muhammed'e cevap verdiyse de, bu delil karşısında sessiz kalıp bir şey yazmadı. Mansur'un, Muhammed'in mektubu karşısında bu sessizliği, onun bu iddianın doğruluğunu itiraf etmesini gösterir.[87]
13- Harun'un Ehlibeyt'in Vasiliğini İtirafı:
Ahbaru't-Tival'da Esmeî'den rivayet edilenler[88] özetle şöyledir: Esmeî der ki: Harun Reşid'in yanına gittim. Harun, birini oğulları Muhammed ve Abdullah'ın yanına gönderdi. Oğulları gelince birini sağ tarafına, diğerini ise sol tarafına oturttu ve bana onlara bazı sorular sormamı emretti. Ben onlara edep kurallarını sordum. İkisi de iyi cevap verdiler. Harun bana, "Bu ikisinin edebini nasıl buldun?" diye sorunca dedim ki: "Ya Emirü'l-Müminin! Ben şimdiye kadar zeka, akıl, anlayış ve edepte... bunlar gibisini görmedim." Benim bu sözümden dolayı Harun gözlerinden yaşlar döküldüğü hâlde oğullarını bağrına bastı. Sonra onlara gitmesini söyledi. Onlar kalkarak gittikten sonra bana dedi ki: "Onların arasında, insanların çoğu bu iki kardeşin ölümlerini arzulayacak şekilde bir düşmanlık çıkar da bunlar birbirlerine kin ve nefret besleyip birbirlerine karşı savaşırlarsa sen ne yaparsın?" Ben, "Ya Emirü'l-Müminin! Bu, onlar doğarken müneccimlerin uydurduğu bir şey midir, yoksa ulemanın onlar hakkındaki zanları mıdır?!" dedim. Harun, "Hayır." dedi, "Bu, ulemanın vasilerden ve onların da peygamberlerden bu iki kardeş hakkında naklettikleri bir gerçektir..." Abbasî halifesi Me'mun'un kendi hilâfeti döneminde şöyle dediğini kaydederler: "Babam Reşid, benimle kardeşim Emin arasında vuku bulan bütün olayları, daha önce Musa b. Cafer'den (a.s) duymuştu; işte bu yüzden böyle söylüyordu."[89]
* * *
Harun, burada Ehlibeyt İmamları'nın vasilerinden, Musa b. Cafer-'i, babası Cafer Sadık'ı, dedesi Muhammed Bâkır'ı, dedesinin babası Ali b. Hüseyin'i, sonra da Hasan ve Hüseyin'i ve onların babası Ali b. Ebu Talib'i (a.s) kastetmektedir. Enbiyadan maksadı ise Resulullah'tır (s.a.a). O, buna tüm varlığıyla inandığı için Abbasî halifelerinin hiçbirinde eşi görülmeyen bir işe girişti. Tarihçiler bu konuda şöyle yazmışlardır: Harun Mekke'ye girince minbere çıkıp halka konuşmaya başladı. Daha sonra aşağı inerek Kâbe'nin içine girdi. Sonra oğulları Muhammed'le Abdullah'ı (Emin'le Me'mun'u) çağırarak aşağıdaki ahdi Muhammed'e (Emin) dikte etti. Muhammed (Emin) onu yazarak yerine getireceğine dair yemin etti ve bu konuda babası Reşid'le ahitleşti. Harun, Me'mun'a da aynısını yaparak ondan söz aldı. Harun'un imlasıyla Muhammed Emin'in kendi hattıyla yazmış olduğu ahitname şöyledir:
Bismillahirrahmanirrahim Bu, Allah kulu Emirü'l-Müminin Harun için yazılmış olan bir yazıdır. Bu yazıyı, Harun oğlu Muhammed tamamen sağlıklı,
aklı yerinde ve tam bir serbestlik içerisinde yazmıştır: Harun, kendisinden sonra hükümete geçmem için beni kendine veliaht etti ve halktan benim için biat aldı. Benim rıza ve muvafakatimle Emirü'l-Mümininin oğlu kardeşim Abdullah'ı Müslümanların bütün işleri için benim veliahdım ve halifem
etti; Horasan'la ona bağlı bütün her şeyi, sınırları, şehirleri, orduları, vergileri, kanunları, posta, arama, beytülmal, zekât, şehir ve gümrük vergilerini ve bütün işleri kendi hayatında ve kendisinden sonra onun üzerine bıraktı. Ve Emirü'l-Müminin, benden sonra biat, veliahtlık, hükümet, hilâfet ve
Müslümanların işlerinin yönetiminin kardeşime (Me'mun) ulaşmasına saygı göstermem için benden söz almıştır... Taberî bunun ardından şöyle yazar: Emin ve Me'mun Kâbe'nin içinde kendi el yazılarıyla, o yıl hacca gelen Emirü'l-Mümininin bütün ailesinin karşısında, yine ordu komutanları, devlet görevlileri, hakemler ve Kâbe'nin perdecilerinin gözleri önünde sözleşmelerini yazdılar; onlar da onun altını yazarak tanıklık ettiler. Daha sonra Emirü'l- Müminin Harun, onları Kâbe'nin perdecilerine emanet edip, onların sözleşmelerini Kâbe'nin içine asmalarını emretti. Bu işler Kâbe'nin içinde yazılmış olduğu için bu sözleşmelere tanık olan kadı ve hakemleri ve o yıl hac ve umreye gelenleri ve yine yakın ve uzak şehirlerden Mekke'de toplanan temsilcileri o sözleşmeleri okuyarak içeriğinden haberdar etmelerini, bunu onlara iyice anlatmalarını ve dönüşte onu
kendi kardeşlerine ve hemşerilerine bildirmeleri için akıllarında tutmalarını emretti. Onlar da itaat ettiler. Her ikisi sözleşmelerini Mescidu'l- Haram'da halka okuyunca oradaki herkes onun içeriğinden haberdar oldu...[90]
İmam Ali'nin (a.s) "Resulullah'ın Vasisi" Lakabıyla Meşhur Oluşu ve Bu Lakabın Sahabelerle Tâbiînin Şiirlerinde ve Lügat Kitaplarında Yayılışı
İslâm'ın İlk Döneminde Hz. Ali (a.s) İslâm'ın ilk döneminde "Vasi" lakabıyla meşhurdu; hatta lügat kitaplarında da böyle kaydedilmiştir. Tacu'l-Arus, kitabında, "el-Vasiy" sözcüğünde şöyle geçer: "el-Ganiy vezninde olan el-Vasiy Ali'nin (r.a) lakabıdır." Lisanu'l-Arap kitabında ise şöyle geçer: "Ali'ye, 'vasi' diyorlardı."[91] Yine sahabenin döneminde bu lakap Resulullah'ın (s.a.a) şairi Hassan b. Sabit Ensarî gibi şairlerin şiirlerinde de geçmiştir. Hassan, Resulullah'ın (s.a.a) vefatından sonra bir kasidesinde şöyle der: Allah Tealâ bizden yana hayırlı mükâfat versin Ebu'l-Hasan'a; / Herkesin mükâfatı O'nun elindedir; kim denk olabilir Ebu'l-Hasan'a? Sen aramızda Resulullah'ın bekçisiydin; o da velâyetini verdi sana; / Kim senden daha lâyık olabilir, kim bu makama? Sen onun ortağıydın hidayette, irşatta / Vasisi ve Kur'ân'la sünneti herkesten daha iyi bilen değil miydin?[92] Zübeyir b. Bekkar el-Muvaffakiyyat adlı eserinde Kureyş şairlerinden birinin, Abdullah b. Abbas'ı öven bir şiirini nakletmiştir. Şair
bu şiirinin bir yerinde şöyle der: Vallahi bütün insanlar arasında vasi olan Ali'den sonra Hiç kimse İbn Abbas gibi güzel konuşmamıştır.[93] Yine Velid b. Ukbe b. Ebu Muayt, Osman'ın mateminde okuduğu şiirin bir bölümünde şöyle der: Bilin ki, o üçünden sonra insanların en üstünü, / Mısır'dan gelen "Tucibi"yi (İbn Udeys'ten kinayedir) öldürendir. Fazl b. Abbas[94] ise ona şöyle cevap vermiştir: Bilin ki Allah Tealâ yanında Muhammed'den (s.a.a) sonra, / İnsanların en üstünü seçkin peygamberin vasisidir. Peygamber'in kardeşi, ilk namaz kılan; / Bedir'de küfür ve sapıklığın ileri gelenlerini öldüren kişidir.[95] Yine ensardan olan şair Nu'man b. Aclan[96] Resulullah'ın (s.a.a) irtihâlinden sonra okuduğu bir kasidesinde şöyle der:
Biz Ali'nin taraftarıyız, sen bilmesen de
Ey Amr! Bu sevgiye lâyıktır o;
Allah'ın seçkin peygamberinin vasisi, amcası oğludur o.
O küfür ve sapıklık azgınlarını öldürendir.
Nu'man bu kasideyi, Sakife olayında ensara öfkelenerek, onları kınayan ve onları öfkelendiren Amr b. As'a cevap olarak okumuş, o zaman Ali de (a.s) muhacirler karşısında ensarı savunmuştu. İbn Ebi'l-Hadid der ki: Asr-ı Saadet'te okunan ve İmam Ali'nin, Hz. Resulullah'ın (s.a.a) vasisi olduğunu dile getiren şiirlerden biri de Hars b. Abdulmuttalib torunu Abdullah b. Ebu Süfyan'ın şu şiiridir:
Hayber Savaşı'nın ünlü kahramanı Ali bizdendir.
Yine Bedir Savaşı'nda, her taraftan orduların kükrediği gün.
Peygamber'in vasisi ve amcası oğludur bizdendir,
Bu özellikte kim ona denk olabilir?
Abdurrahman b. Cuayl ise şöyle der şiirinde:
Canıma andolsun, öyle birine biat ettiniz ki o / Koruyucusudur dinin, temizlik ve zaferiyle meşhurdur.
Ali, Resulullah'ın (s.a.a) vasisi, amcası oğlu ve ilk namaz kılandır, / Peygamber'in kardeşi, yardımcısı ve takvalı bir kişidir.[97]

Cemel Savaşı Şiirlerinde "Vasi"[98]

İbn Ebi'l-Hadid der ki: Bedir Savaşı'na katılmış olan Ebu Heysem b. Teyyihan, Cemel Savaşı'nda şu şiirleri okuyordu:
Talha'yla Zübeyir'e de ki, biz
Ensar arasında meşhur olanlarız
Kureyş Bedir Savaşı'nda görmüştür.
Kuyu savaşında bizim yeteneğimizi
Peygamberlerin şiarları bizim ismimizdi
Biz koruyucularıydık onun,
Canımızı ve gözümüzü feda ediyorduk ona.
Peygamber'in vasisi, bizim imamımızdır; velimizdir.
Şimdi gerçekler ortaya çıktı ve sırlar perde arkasından zahir oldu!
Ömer b. Harise el-Ensarî'nin, Cemel Savaşı'nda, Emirü'l-Müminin Ali'nin (a.s) oğlu Muhammed b. Hanefiye hakkında okuduğu şiirlerde
şöyle geçer:
O, Resulullah'la (s.a.a) adaştır, onun vasisine benzer, Sancağı kan rengindedir onun.
Ezd Kabilesi'nden bir adam o savaşta şöyle bir şiir okudu:
Bilin ki bu Ali'dir, Peygamber'in vasisidir o / Muhacirle ensarı kardeş ettiği gün onu kendine kardeş etti de Dedi ki: Benden sonra vasidir o; / Bahtiyarlar kabul ettiler ve bedbahtlar ise unuttular onu. Yine o savaşta Benî Zabbe kabilesinden bir genç elde bayrak Aişe'nin ordusundan çıkarak İmam Ali'ye (a.s) şöyle hitap etti: Biz, Zabbe Oğulları, Ali'nin düşmanlarındanız; O ki öteden beri "Resulullah'ın vasisi" diye meşhurdur! Resulullah dönemi kahramanının düşmanıyız biz; Bu kadar fazilet ve üstünlüğe karşı kör değilim ben; Fakat Affan'ın sakınan oğluna matemliyim ben; Karşınızdaki bu genç, efendisinin intikamını almaya kalkışan onun sevgilisidir.[99] Cemel Savaşı'nda İmam Ali'nin (a.s) safında savaşan Said b. Kays Hemdanî şiirinde şöyle okumuştur: Resulullah'ın vasisine haber ver Kahtan'ın geldiğini, Öyle bir kabiledir ki bu kabilenin Hemdan boyu bile tek başına sana yeter. Hucr b. Adiy el-Kindî de o savaşta şu şiirleri okumuştur:
Allah'ım! Ali'yi bizim için koru,
O beğenilmiş mübarek simaya bizim için koruyucu ol.
O, Allah'a tapan, sapmayan, görüşü isabetli olan takvalı,
Hidayete ermiş ve kılavuz olan bir mümindir.
Allah'ım! Onu ve onda Peygamber'i koru.
Peygamber onu severdi; onu seçerek kendine vasi etti.
Bedir ashabından Hazimet b. Sabit Zu'ş-Şehadeteyn Cemel Savaşı'nda İmam Ali'nin (a.s) safında yer almış ve şu şiiri okumuştur:
Ey Peygamber'in vasisi! Savaş düşmanı yok etti.
Tahtırevana binenler yıkıldılar yere, işlerin iyi gitti
Şam tarafından da teslimiyet ve yenilgi alameti göründü.
Gördükleri yeter onlara. Bizim olduğumuz gibi kalmamız,
onların da oldukları gibi kalmaları yeter sana.
Huzeyme o savaşta Ümmü'l-Müminin Aişe'ye hitaben şiirinde şöyle dedi:
O, ailesi arasında Resulullah'ın vasisidir
Ve sen de buna tanıktın elbet.
Yine o savaşta Abdullah b. Zübeyir'in konuşmasının peşinden Hasan b. Ali (a.s) de bir konuşma yaptı. Bunun üzerine Amr b. Uheyha İmam Hasan'ı şöyle övdü:
Ey babası Ali'ye benzeyen hayırlı Hasan! / Bizim aramızda sen iyi bir konuşma yaptın.
Aramızda öyle bir konuşma yaptın ki / Rezil etti Allah, senin vesilenle babana karşı saçmalayanları.
Babana kusur arayanları yerlere vurdun, / Perdeleri kenara iterek gerçekleri ortaya koydun
Çirkinlikleri temizledin gönüllerden. / Sen şaşkın şaşkın her kapıya baş vuran
Zübeyir oğlu gibi saçmalayan, / bağırıp gürültü çıkaran bir kişi değilsin.
Allah da onun, soylu kişinin ve / vasisinin oğlunun yerinde durmasını caiz görmez. [Allah sana hayırlar versin ey İmam!]
Peygamberle vasisi arasında yer alan / senin gibi bir şahıs meçhul değildir.
İbn Ebi'l-Hadid burada çok az bir bölümünü kaydettiğimiz bu gibi şiirleri naklettikten sonra şöyle der:
Bu beyitleri Ebu Mihnef b. Yahya Vak'ai Cemel adlı eserinde kaydetmiştir. Ebu Mihnef, seçim yoluyla imamın başa geçirilmesini doğru gören hadisçilerdendir. O, Şiî değildir, Şiî ricallerinden sayılmaz. Sıffin Savaşı'nda Emirü'l-Müminin Ali'yi "vasi" diye lakaplandıran şiirleri, hadis ricallerinden Yesar Mankerî'nin torunu Nasr b. Müzahim'in Sıffin adlı kitabında kaydetmiştir. Sıffin Savaşı'ndaki Şiirlerde ve Destanlarda "Vasi" Emirü'l-Müminin Ali'nin (a.s) mektubu Osman tarafından İran şehirlerine vali olarak atanmış olan Cerir b. Abdullah Becelî ve E'şas b. Kays Kindî'ye ulaşınca Cerir şiirler yazarak ona cevap vermiştir. Bu şiirlerin bir bölümünde şöyle geçer:
Ali'nin mektubu bize ulaştı; bize de
İran toprakları konusunda emrini gelmedik görmezlikten
İtaatsizlik etmedik o mektupta geçenlere
Asla kınamadık onu biz de.
Azizlere yardım edip zimmette olanları savunan
Sınırlarda onun kumandanlarıyız bizler.
Savaş anında ölüm kadehiyle ölüm zehrini
Düşmana tattırır da şifa veririz kalplere.
Kılıç darbesiyle onları yerle bir ederiz de
Başları bedenlerden alırız.
İmamımıza ve zulmeti yırtan,
Peygamberimizin dinine güvenerek ilerleriz.
Öyle bir peygamber ki Allah'ın eminidir,
Adalet timsali ve insanların dayanağıdır o.
O Allah'ın Peygamber'idir ve ondan sonra
İşleri ele geçiren bizim halifemizdir.
Maksadım Peygamber'in vasisi Ali'dir.
Hangi milletten olursa olsun ona muhalif azgınlarla savaşırız.[100]
Eş'as'ın dilinden İmam Ali'ye (a.s) cevaben şu beyitler rivayet olmuştur:
Ali'nin gönderdiği elçi ulaştı, / Gelişine Müslümanlar sevinip, şaştı.
Müminler arasında fazilet sahibi / Peygamberin, İslâm'ı ilk kabul eden vasisinin elçisi.
Öyle bir vasinin elçisi ki, Allah ve Resulü emin peygamberimiz
Mustafa yolunda ihlas gösterdi, / Allah yolunda savaştı, yıkılıp düşmedi, kâfirler ve azgınlarla savaştı.
O, Peygamber'in yardımcısı ve damadıdır, / zalimlerin başına inen ölüm kılıcıdır o.[101]
Yine onun dilinden şöyle bir şiir okumuştur: Bize Vasi'nin elçisi geldi, Haşim Oğulları'ndan tertemiz Ali'nin.
Peygamberin vasisi, vasinin elçisi
Halkın en iyisinin elçisi.
Peygamberin veziri, damadı
İnsanların en üstünü Ali.
Peygamberinin kendisine verdiği ve üzerine aldığı
Hayır işlerde onun fazilet ve üstünlüğü var.
Allah'ın peygamberi, rahmet bulutu ve
Elçilerin en sonuncusu Muhammed'i diyorum.
Biz Ali'nin devamlı sahip olduğu fazilet,
İtaati, ibadeti ve ihlası nedeniyle ona itaat ediyoruz.
O sabırlı, haşmetli ve aslanlar gibi
Çok heybetli bir fakihtir.[102]
Muaviye, Amr b. As'ı, Ali'yle (a.s) savaşta kendisine yardım etmesi ümidiyle Mısır valiliğine atayınca Emirü'l-Müminin Ali (a.s) bir şiir okudu. Bu şiirinde şöyle geçer:
Hayret, kötü bir şey duydum.
Allah'a yalan isnat etmek saçı ağartır;
Kulağı sağır, gözü kör eder.
Resulün (s.a.a) haberi olursa sevinmez buna:
Resulullah'ın (s.a.a) vasisini, onun azarladığı
O gözü eğri soysuz melunla eşit bilmişler.[103]
Sıffin Savaşı'nda, Eş'as'ı, kendi kabilesine komutanlıktan alıp onun yerine başka birini tayin etme konusunda Emirü'l-Müminin Ali' nin (a.s) ordusunda ihtilâf çıkınca şair Necaşî şöyle bir şiir okudu:
Biz Ali'nin bizim için hayırlı gördüğüne razıyız;
Onun seçimi hoş gelmese bile bize.
Çünkü Resulullah'ın ailesi arasında o tek vasisidir,
Peygamberin yaşlı amcalarından sonra tek mirasçısıdır.[104]
Sıffin Savaşı'nda okunan şiirlerden biri de Nazr b. Aclan Ensarî'nin şu şiiridir:
Andolsun, Sıffin'de arasında geçenlerden
Tamamen gafil ve habersizdim ben.
Çekilmemem gerekirdi benim savaştan.
Gerçekten itiraf etmeliyim ki kaynağı cahillikten.
Önderimiz "vasi" olduğu hâlde ihtilâf neden?
İhtilâfın bize zillet ve şaşkınlıktan başka bir sonucu yoktur.
Sapık ve azgın Muaviye'yi bırakıp uyun Vasi'ye
Hemen kılıç çekip savaşın Muaviye'yle."[105]
Hucr b. Adiy de o savaşta şöyle bir şiir okumuştur:
Allah'ım! Bizim için Ali'yi koru.
O tertemiz insanı bizler için koru.
Hidayet bulmuş o seçkin mümini
Bu ümmetin hidayeti için imamı kıl.
Boş şeyler söylemeyen, cahil de olmayan onu.
Allah'ım! Peygamber'ini koruduğun gibi onu koru.
Çünkü Peygamberinin velisidir o.
Emrinle Peygamber'in onu kendinden sonra vasi seçti.[106]
Abdurrahman b. Zueyb Eslemî şiirinde şöyle der:
Harb oğlu Muaviye'ye de ki:
Neden doğru yola dönmüyorsun?
Bunu bil ki, dünyanın ömründen
Bir gün kalsa da sen hayatta olsan,
Büyük bir orduyla sana saldıracağız;
Öyle bir orduyla ki, onun komutasını
Elbetteki Vasi üzerine alacak
Seni azgınlıktan engellemek için.[107]
Muğiyre b. Haris b. Abdulmuttalib'in de bu savaşta okumuş olduğu şiirler vardır. O şiirlerden bir bölümü şöyledir:
Ey düşman için ölüm haberi getiren öncü!
Sabırlı ol ve Muaviye'nin hilesi sizi korkutmasın;
Hak apaçık bellidir. Savaşın sizinle savaşanlarla;
Zorlukta sabredenindir zafer.
İndirin kılıçlarınızı onların tepesine
Dileyin Allah'tan savaşta mükâfatını, zaferini.
İyi bilin ki, size muhalefet edenler
Bedbaht olur, hep kendisine zarar verirler.
Resulullah'ın vasisi önderdir karşınızda,
Onun Ehlibeyt'i, Allah'ın Kitabı var aranızda.[108]
Fazl b. Abbas da şiirinde şöyle der:
Ailesi arasında Peygamber'in vasisi olan tek yiğit;
Savaşçı istediklerinde herkesten önce çıkan erdir.[109]
Munzir b. Humeyse Vidaî der ki:
Ey velâyet ve vasilik makamının sahibi!
Allah için seni kendisine veli tanımayan bizden değildir.[110]
İbn Abbas'ın Mektubunda "Vasi"
İbn Abbas Sıffin Savaşı'nda Muaviye'nin mektubuna şöyle bir cevap yazdı: Bismillahirrahmanirrahim Ama sonra. Mektubun ulaştı ve onun içeriğini bildim. Bizim Osman'ın dostlarından kopup Ümeyye Oğulları'nı onaylamamamıza hayret etmene gelince; vallahi Osman senden yardım istediğinde sen durumu bildiğin hâlde onun yardımına koşmadın, nihayet istediğin şeye kavuştun. Osman'ın anne tarafından kardeşi Velid b. Ukbe, seninle Osman hakkındaki bu iddiamıza şahittir. Başımıza kaktığın Teym ve Adiy kabilelerine gelince; bilmelisin ki, Ebu Bekir'le Ömer Osman'dan üstün olduğu gibi Osman da senden üstündü. Kureyş'in başlarından altı kişi kalmadığını söylersin; bil ki, onların erkekleri çoktur, geride bıraktıkları yakınları pek iyidirler. Onların seçkinleri seninle savaştılar, seni bırakanlar ise bize de yardım edemediler. Savaşı hatırlatman da, hatırında bizden bir şeyler kaldığını, onların çoğunu unuttuğunu ve sonucundan da korktuğunu gösterir. İnsanlar bana biat edecek olurlarsa sen de derhal emrime gireceğini söylüyorsun; fakat bil ki, insanlar Resulullah'ın kardeşi, amcası oğlu, vasisi ve veziri Ali'ye biat ettiler; o daha üstündür. Fakat hükümette senin hiç hakkın yoktur; çünkü sen, azat edilen köle ve azat edilen kölenin oğlu (Mekke'nin fethine işarettir), Ahzab'ın öncüsü, ciğer yiyen Hind'in oğlusun. Ve'sselâm. İbn Abbas'ın mektubu Muaviye'ye ulaşıp da onu okuyunca, "Hata benimdir; buna kendim sebep oldum! Vallahi bir yıl ona mektup yazmayacağım." dedi ve sonra şu şiiri okudu: Abbas oğlunu bir yolu izlemeye davet ettim; benim mektuplarım ona hükümeti hediye ediyordu. Öngörümde yanıldım; vuku bulacak olaylar çoktur ve İbn Abbas zor anlarda bana yardım etmezdi. Sunduğu şey yakışmazdı, bunun beni
öfkelendirmekten başka bir sonucu yoktu. İbn Abbas'a de ki: "Bu işlerinle benim ne denli öfkeli olduğumu anlamak istediğini biliyorum. O hâlde edebildiğin kadar coş ve gösteri yap; çünkü ben senin istediğin işler karşısında eli açığım. Hayatta oldukça Sıffin benim yurdumdur; beni korkuttuğun şey benim ölümüm değildir." Fazl b. Abbas da Muaviye'ye cevaben şu beyitleri okudu: Ey Hind'in oğlu! Ben gafil bir insan değilim ve sen kafanda tasarladığın şeye ulaşamayacaksın. Savaşın ateşi yatışıp, bir deve gibi göğsünü yere bırakınca ve bütün Şamlı askerler öldürülüp ölüleri yeri kaplayınca bizim hak taraftarları olduğumuzu ve senin çirkin ve batıl bir şey istediğini anlayacaksın?! Sen hileyle İbn Abbas'ı barışa, ölünceye kadar ağzına almayacağı bir şeye davet ediyorsun. Mızrak tutanlar süvarileri kovup, azgınların başları vuruluncaya kadar İbn Abbas barışa yanaşmayacaktır. Sen bir yıl ona mektup yazmamaya karar vermişsin. Sen istediğin kadar cevap yazma, fakat bunu bil ki okun taşa isabet etti. Ona demiştin ki, insanlar sana biat ederlerse sen de ona itaat edeceksin, oysa Ali herkesten üstündür. Ailesi arasında Resulullah'ın vasisi ve savaş meydanında savaşçı istenildiğinde odur savaşçı. Kendisiyle savaştığın kimsenin, muhacirler arasında düşman karşısında kaçmayan tek kişi olduğuna dikkat et.[111] Malik Eşter de şiirinde şöyle söylemiştir: İmam'ın kendisinden başka her şey hakir ve küçüktür ve İmam'ı öldürmek de çok büyük bir günahtır. Şehit verdik; bugün aramızdan bir grup yiğit öldürüldü. Onlardan biri bin kişiye eşitti. Bu nedenle Allah yanında sevabı fazladır. İçimizden bazıları, devamlı hayır ve iyilik yolunda hareket eder; öyle bir yolda ki onu büyük bir nimet ve sevinç izler. Resulullah'ın vasisi Ali'nin nurlu yüzünü kim görmüştür; o, zulmetler arasında bir meşaledir. Kâbe'ye andolsun o, karanlıklar içinde insanlara nur saçan bir meşaledir. İmamı kendisinden razı olan kimse, Allah'ın emirlerini yerine getirdikten sonra günahı affedilir de cennete girer.[112] Mes'udî, Murucu'z-Zeheb adlı eserinde şöyle kaydeder: İmam Ali'nin (a.s) şehadetinden sonra hakkında şiir okuyanlardan biri de, onun Şiîlerinden biridir. Bu adam şiirinde şöyle der: Bu musibete sabret; Resulullah'ın ölümüne, vasinin şahadetine, Hüseyin'in öldürülüp Hasan'ın zehirlenmesine üzüntünü teselli edebilecek olan nedir?[113] Yine Mes'udî, Hucr b. Adiy'in öldürülmesinden bahsederken şöyle yazar: Hucr'un katili, kılıçla onun başını bedeninden ayırmaya gidince Hucr'a dedi ki: "Emirü'l-Müminin Muaviye bana, sapıkların başı, küfür ve bozgunculuk kaynağı ve Ebu Turab'ın dostlarından olan senin boynunu vurmamı; fakat küfründen dönüp arkadaşınıza (Ali'ye) küfreder de ondan uzak durursan affetmemi emretti." Hucr ona şöyle cevap verdi: Kılıcın keskin ağzına sabretmek, bizden istediğiniz şeyden daha kolaydır. Allah'a kavuşup Resulullah'ın ve vasisinin huzuruna çıkmak cehennem ateşine girmekten bizim için daha sevimlidir.[114] Ali b. Muhammed b. Cafer Alevî, kendilerinin Same b. Luey b. Galib'in soyundan olduklarını söyleyenler hakkında şöyle bir şiir okumuştur: Same bizdendir, fakat evlâtlarının durumu bize belli değildir. Onlar öyle kişilerdir ki hurafe veya bir rüyadan başka bir şey olmayan soylarıyla övünürler. Biz onlara Resulullah'ın vasisinin buyruğunu söylüyoruz; çünkü onun buyruğu sağlam ve metindir: Sana bir şeyi sorarlar da sen onun ne olduğunu bilmezsen, "Allah bilir." de.[115]
Abbasî Halifesi Me'mun'un Şiirinde "Vasi"
Abbasî halifesi Me'mun, Alevilere yaklaşma siyaseti doğrultusunda, İmam Rıza'yı (a.s) kendine veliaht etmek zorunda kaldı. Me'mun bu konuda bir şiirinde Resulullah'ın (s.a.a) vasisini şöyle anmıştır: Acaba, Resulullah'ın vasisi Ebu'l-Hasan'ı sevdiğim için kınanıyor muyum ben? Bu, zamanın şaşırılacak şeylerinden biridir![116] Resulullah'ın vasisinin evlâdına yaklaştığım için kin besleyerek bana kızan sapıklardandır.[117]
Tarih Boyunca Ali'nin (a.s) "Vasi" Diye Meşhur Oluşu
Muberred, el-Kâmil adlı eserinde şair Kumeyt'in bir şiirinde şöyle dediğini nakleder: Vasi, Tucubî'nin[118] öldürerek ümmetin arzular sarayını yıktığı kimsedir. Sonra Muberred,[119] o dönemin insanlarının Kumeyt'in[120] şiirinde getirdiği "vasi" sözcüğünü bildiklerini ve çok kullandıklarını eklemektedir. Dolayısıyla, Emirü'l-Müminin Hz. Ali (a.s) "Ebu Turab" diye meşhur olduğu gibi "Vasi" diye de meşhurdu. Öyle ki bu lakap onun özelliklerinden biri sayılıyordu. Muberred, Hz. Ali'nin (a.s) "Vasi" lakabıyla meşhur olduğuna tanık olarak, bu lakabı Hamza ve Abbas isimleriyle birlikte getiren ve onların hiçbirini özel bir şekilde tanıtmayan Ebu'l-Esved Duelî'nin şiirini getiriyor. Ebu'l-Esved diyor ki: Çok seviyorum Muhammed'i, Abbas'ı, Hamza'yı ve Vasi'yi.[121] Yine Himyerî'nin şu şiiri: Ben vasinin inandığı dinin izleyicisiyim. Ben bu inançla Nuhayle Savaşı'na katıldım.[122] Yine der ki: Allah Tealâ Muhammed'in varlığıyla onlara lütfetti de hidayet etti, yiyecek ve giyecek verdi onlara. Fakat onun vasisi iş başına gelince, ona karşı çirkin bir davranışta bulunup üzüntü zehrini tattırdılar ona. [123] Aynı şekilde, Şafiîlerin imamı, Muhammed b. İdris Şafiî (öl. 204) şiirinde şöyle der: O Vasi'yi sevmek Rafızîlikse, ben herkesten daha çok Rafizîyim.[124] İbn Dureyd de bu konuda şöyle der: Ben Muhammed'in, onun vasisinin, iki evlâdının ve pak kızının taraftarıyım.[125] Ve Divan-i Mutenebbî'de, yazara, neden Emirü'l-Müminin Ali b. Ebu Talib'i (a.s) övmediğini sorduklarında şöyle cevap verdiği geçer: Ben kasıtlı olarak Vasi'yi övmedim; çünkü onun kendisi kapsamlı bir nurdur. Kıvamı kendinden olan şeyin tanıtımı güneşin ışığını tanıtmak gibidir.[126] Bu şiirin ikinci beyti bu değişiklikle darbımesel hâlini almıştır: Uzun zaman devam eden şeyin kıvamı kendinden olur Güneşin ışığının sıfatı batılı yok eder.[127] Yine Mutenebbî, Ebu'l-Kasım Tahir b. Hüseyin Alevî'nin övgüsünde şöyle der: O Resulullah'ın (s.a.a) evlâdı, onun vasisinin oğlu olup, ona benzemektedir ve bu denenmiştir.[128] Ve Şeyhu'l-İslâm Hamevinî Cüveynî (öl: 722) de şöyle der: Haşim Oğulları'nın seçkini olan seçilmiş Ahmed'in kardeşi, efendilik, şeref, bereket ve yüceliğin ileri gelenidir Ali Ebu'l-Hasan; peygamberlerin önderi Muhammed'in vasisidir.[129]


Dipnotlar

---------------------------------------------

[56]- İsbatu'l-Vasiyet, Necef-Hayderiyye baskısı, s.5-70. Ebu'l-Hasan Ali b. Hüseyin Mes'udî, meşhur sahabe Abdullah b. Mes'ud'un torunlarındandır. Mes'udî, kamerî 346 yılında vefat etti. Biyografisi Tabakatu'ş-Şafiiyye, c.2, s.307'de kaydedilmiştir. Mes'udî'nin Mutezile mezhebinden olduğu söylenir. Ketbî, Fe-vatu'l- Vefeyat, c.2, s.45'de; Yakut el-Hamevî de, Mu'cemu'l-Udeba, c.13, s.94'te onun bu kitabına işaret etmiş ve onun Esmau'l-Eimme adlı bir kitabının olduğunu söylemişlerdir. İbn Hacer de Kitabu'l-Mizan, c.4, s.224'te, Mes'udî'nin Tayinu'l Halife adlı bir kitabı olduğunu yazar; fakat bu kitap ez-Zeria adlı eserde İsbatu'l-Vasiyet diye anılmıştır.
[57]- Tevrat, Kitab-ı Mukaddes, Beyrut, Amerikan Basımevi, M. 1907.
[58] -Yazarın, bu konudan genişçe bahseden "Yüz Elli Uydurma Sahabe" (Farsça'sı) adlı tercümesi, c.3, s.21-52.
[59]- Tarih-i Mes'udî, c.1, s.343.
[60]- Haşr, 7
[61]- Mecmau'z-Zevaid, Heysemî, c.9, s.113; Mu'cemu'l-Kebir, Heysemî, c.6, s.221'de Taberânî'den naklen. Sıbt İbn Cevzî, Tezkiretu Havassi'l-Ümme, "Hadisu'n-Necva" babı, Ahmed b. Hanbel'in el-Fezail adlı kitabından naklen şöyle kaydeder: "Enes der ki: Biz Selman'a, Resulullah'tan vasisinin kim olduğunu sor dedik. Selman bunu sorunca Resulullah, 'Musa'nın vasisi kimdi?' diye sordu. Selman, 'Yu'şa b. Nun'du.' dedi. Resulullah bunu üzerine şöyle buyurdu: Benim vasim, mirasçım, vaatlerimi yerine getirecek olan Ali b. Ebu Talib'dir." er-Riyazu'n-Nazira, Muhibbuddin Taberî, c.2, s.234.
[62]- Mecmau'z-Zevaid, Heysemî, c.8, s.253 ve c9, s.165. Bunu, Ali b. Ali el-Hilalî'den şöyle nakleder: "(Ey Fatıma!) Benim vasim vasilerin en üstünü, Allah yanında insanların en azizidir ve o senin kocandır..." Yine Muntehabu Kenzi'l-Ummal, Müsned-i Ahmed b. Hanbel'in hamişinde, c.5, s.31; Kenzü'l-Ummal, Kitabu'l-Fezail, 2. Bölüm, Fezailu Ali b. Ebu Talib, c.12, s.204, hadis: 1163; Mevsuet-i Etrafi'l-Hadis, Taberanî'nin Mu'cemu'l-Buldan'ından naklen, c.4, s.205; Cem'u'l-Cevami, Suyutî, hadis: 4261. Ebu Eyyub el-Ensarî'nin ismi Halid b. Zeyd el-Hazrecî'dir. Akabe Biati'ne ve Resulullah'ın (s.a.a) bütün savaşlarına katılmış, Cemel, Sıffin ve Nehrevan savaşlarında Hz. Ali'nin (a.s) safında kılıç sallamış ve hk. 50 veya 51 yılında Kostantaniyye (bugünkü İstanbul'un Eyüp semtinde) vefat etmiştir. Biyografisi için bk. Usdu'l-Gabe, c.5, s.143
[63]- Kenzü'l-Ummal, c.12, s.209, 2. baskı, Kitabu'l-Fezail, 2. bölüm, Fezailu Ali b. Ebu Talib, hadis: 1192; Kenzü'l-Ummal'dan naklen Etrafu'l-Hadis, hadis: 32952; Mucemu'l-Kebir, Taberânî, c.6,s.271. Ebu Said el-Hudrî'nin ismi Sa'd b. Malik el-Hazrecî'dir. O, Resulullah'ın (s.a.a) hadislerinin hafızlarındandı; hk. 54 yılında vefat etmiştir. Biyografisi için bk. Usdu'l-Gabe, c.5, s.211.
[64]- Hilyetu'l-Evliya, c.1, s.63; Tarih-i İbn Asâkir, c.2, s.486; Şerhu Nehci'l-Belâğa, birinci baskı, Mısır, c.1, s.450; Etrafu'l-Hadis, Zübeydî'nin İthafu's- Sadeti'l-Muttakin'inden naklen, c.7, s.461. Ebu Semame el-Hazrecî Enes b. Malik; Buharî ve Müslim ondan 2286 hadis nakletmişlerdir. Vefat yılında ihtilâf vardır; vefat yılı hk. 90 ila 93 yılı arasında kaydedilmiştir. Biyografisi için bk. el-İstiab, Usdu'l-Gabe ve el-İsabe.
[65] -Tarih-i İbn Asâkir, c.3, s.5; er-Riyazu'n-Nazira, c.2, s.234, Bureyde'den naklen. Bureyde, Ebu Abdullah Bureyde b. Hasib el-Eslemî, Uhud Savaşı'ndan sonra Medine'ye giderek Resulullah'ın (s.a.a) savaşlarına katıldı. Daha sonra Basra'ya giderek orada bir ev yaptı. Sonra da cihat için Horasan'a giderek, Merv'de ikamet etti ve orada da vefat etti. bk. Usdu'l-Gabe, c.1, s.175 ve Teh-zibu't- Tehzib, c.1, s.432-433.
[66] -Muhammed b. İbrahim Beyhakî'nin (hk. 320 yılından önce yaşıyordu) el-Mehasin ve'l-Mesavi', Muhammed Ebulfazl İbrahim incelemesi, Kahire baskısı, kamerî 1380, c.1, s.64-65.
[67]- Vak'atu Sıffin, Nasr b. Müzahim, 1382 Mısır-Medenî baskısı, s.145; Tarih-i Hatib, c.12, s.305. Biz bu olayı özetle Sıffin kitabından naklettik. Bu olaydan asırlar geçmektedir. O kilisenin temelleri üzerine Berasa mescidi yapılmıştır; şimdi bile o mescit vardır; yalnız hâlıhazırda Irak'tan geçen Dicle ve Fırat nehirlerinin yönü değişmiştir; şimdi o mescidin yakınlarından sadece Dicle nehri geçmektedir.
[68]- Belih, Rıkka'da kaynak suların birikmesiyle meydana gelen bir nehrin ismidir. bk. Mu'cemu'l-Buldan.
[69] -Vak'atu Sıffin, Mısır-Medenî baskısı, s.147-148; Tarih-i İbn Kesir, c.7,s.254.
[70] -Ebuzer'in hutbesinin tamamı bu kitabın ilerideki bölümlerinde, Hilâfet Ekolü'nde hadis gizleme çeşitlerinde geçecektir.
[71] -Tarih-i Yakubî, c.2, s.178.
[72] - Şerhu Nehci'l-Belâğa, İbn Ebi'l-Hadid, c.1, s.281. Amr b. Hamık el-Huzaî, Hudeybiye Savaşı'ndan sonra Medine'ye hicret etmiş, Resulullah'ın (s.a.a) huzuruna çıkarak ona su vermiş, o da onun hakkında, "Allah'ım, onu gençlikten yararlandır." diye dua etmiştir. Resul-i Ekrem'in (s.a.a) duasının sonucu Amr seksen yıl yaşadı ve ölünceye kadar yüzünde beyaz bir kıl görünmedi. Amr, Hz. Ali'nin (a.s) safında yer almış, onun bütün savaşlarına katılmıştı ve Hücr b. Adiy'nin arkadaşlarındandı. Amr, Ziyad b. Ebih'ten korkarak Kûfe'den kaçıp Musul yakınlarında bir mağaraya saklandı. Muaviye, kız kardeşinin oğlu Musul valisi Amr b. Hakem'e, Amr'ı yakalayarak Şam'a göndermesini emretti. Musul valisi nihayet bir yılanın ısırması sonucu ölmüş olan Amr'ı bularak başını kesip dayısı Muaviye için Şam'a gönderdi. İslâm dininde Amr b. Hamık başı kesilerek şehir şehir gezdirilen ilk kişidir. Amr'ın karısı Şerid kızı Âmine'yi zindana atmış olan Muaviye, Amr'ın başını onun önüne atmalarını emretti! Âmine, Amr'ın başını görünce şaşırarak titremeye başladı. Daha sonra kesik başı alarak elini alnına koydu ve yarı açık ağzını kapatarak şöyle dedi: "Uzun zamandır kocamı benden almış, uzaklaştırmışsınız; şimdi ise onun kesik başını bana hediye etmektesiniz! Ben bu suskun hediyeye hoş geldin diyorum." Amr b. Hamık, 50. yılında şehit olmuştur. Biyografisi için bk. Usdu'l-Gabe, c.4, s.100-101.
[73]- Muhammed b. Ebu Bekir'le Muaviye'nin mektubunu kaydeden: Vak'a-tu Sıffin, Nasr b. Müzahim, 1382 Kahire baskısı, s.118-119. Tarih-i Taberî, Avrupa baskısı, c.1, s.3248; Tarih-i İbn Esîr, Avrupa baskısı, c.3, s.108; Mu-rucu'z- Zeheb, Mes'udî, 1385 Beyrut baskısı, c.3, s.11; bu kitapta şöyle kaydeder: "O dönemde Hz. Ali (a.s) tarafından Mısır valiliğine atanan Muhammed b. Ebu Bekir, Muaviye'ye bir mektup yazdı..." Yine Şerhu Nehci'l-Belâğa, İbn Ebi'l-Hadid, c.1, s.284
[74] -el-Menakıb, Harezmî, s.125.
[75] -el-Menakıb, Harezmî, s.143.
[76] -Şerhu Nehci'l-Belâğa, İbn Ebi'l-Hadid, c.2, s.28.
[77] -Âl-i İmrân
[78] -Tarih-i Yakubî, c.2, s.192- 193.
[79] -Şerhu Nehci'l-Belâğa, İbn Ebi'l-Hadid, birinci baskı, c.1, s.208.
[80] -Müstedrek-i Hâkim, c.3, s.172; Zehairu'l-Ukba, s.138; Mecmau'z-Zevaid, c.9, s.146, Taberânî ve diğerlerinden naklen
[81] -Rivayette bu cümle yoktur; ama rivayetin akışı bunu gerektirmektedir.
[82] -Tarih-i Yakubî, c.2, s.228.
[83] -Murucu'z-Zeheb, Mes'udî, c.2, s.430.
[84] -Tarih-i Taberî, Avrupa baskısı, c.2, s.329; Tarih-i İbn Esîr, Avrupa baskısı, c.4, s.52. İbn Kesir bu hutbeyi kendi Tarih'inde, c.8, s.179'da kaydetmiş, fakat "vasiyet" sıfatını atmış ve sadece "Babam Ali" demekle yetindikten sonra gerisini kaydetmiştir.
[85] -Tarih-i Yakubî, c.2, s.352; et-Tenbih ve'l-İşraf, Mes'udî, s.293; Tarih-i İbn Esîr, c.5, s.139-142-194, hicrî 129 ve 130 yıllarında vuku bulan olayları anlatırken
[86]- Evzaî'nin biyografisi için bk. Tezkiretu'l-Huffaz, c.1, s.181.
[87] -Tarih-i Taberî, Avrupa baskısı, c.3, s.209, Tarih-i İbn Esîr, Mısır, birinci baskı, c.5, s.199; Tarih-i İbn Kesir, c.10, s.85.
[88] -Esmeî'nin ismi Abdulmelik b. Karib'dir. O, hicrî 216 yılında dünyaya gelmiştir. Esmeî, lügatçi ve nahivciydi; onun on iki bin recez ezberlediği söylenmektedir. Biyografisi için bk. el-Kuna ve'l-Elkab, Kummî.
[89]-Ahbaru't-Tival, Ebu Hanife Dinverî (öl. hicrî 282), Kahire 1960, birinci basım, s.389; Murucu'z Zeheb, c.3, s.351.
[90]- Tarih-i Yakubî, c.2, s.416-421; Tarih-i Taberî, Avrupa baskısı, c.3, s.654- 662, hicrî 186 yılında vuku bulan olaylarda. Ayrıca Mes'udî, Murucu'z-Zeheb'de, c.3, s.353 ve İbn Esîr el-Kâmil'de, Avrupa baskısı, c.6, s.177 ve İbn Kesir el- Bidayetu ve'n-Nihaye'de, c.10, s.187 özetle getirmiştir.
[91] -Gelecek sayfalarda Kâmilu'l-Lügat kitabında Muberred'in sözünü nakledeceğiz.
[92] -el-Muvaffakiyyat, Zübeyr b. Bekkar, Bağdat basımı, s.574-575. Hassan'ın şiiri Tarih-i Yakubî, c.2, s.128'de biraz farkla nakledilmiştir. Şerhu Neh-ci'l- Belâğa, İbn Ebi'l-Hadid, birinci baskı, c.2, s.15.
[93] -el-Muvaffakiyyat, s.575; Şerhu Nehci'l-Belâğa, Mısır baskısı, birinci baskı, c.2, s.201.
[94] -Fazl b. Abbas b. Abdulmuttalib, Resulullah'ın (s.a.a) amcası Abbas'ın büyük oğludur. Fazl, Mekke'nin fethinde ve Huneyn'de Resulullah'ın ashabı kaçmaya başlayınca onun yanında kalanlardan biridir. O, Resulullah'ın (s.a.a) kefenlenip defnedilmesine iştirak etmiş, Mercu's-Safra veya Ecnadin ve bir görüşe göre de Yermuk Savaşı'nda şehit olmuştur (h.18). Hayatı için bk. el-İstiab, Usdu'l-Gabe ve el-İsabe.
[95]- Tarih-i Taberî, Avrupa baskısı, c.1, s.3064-3065; Tarih-i İbn Esîr, Avrupa baskısı, c.3, s.152, Osman'a mersiye okuyanlardan bahsederken. Velid b. Ukbe b. Ebu Muayt b. Zekvan, Ümeyye'nin kendine evlât nispeti
verdiği kölesi Zekvan'ın torunudur. Velid'le halife Osman, Erva isminde bir kadından dünyaya gelmişlerdir. Resulullah (s.a.a) sadakaları (zekât) toplaması için Velid'i Benî Mustalik Kabilesi'ne gönderdi. Kabile halkı Velid'i karşılamaya gelince Velid korkarak geri döndü ve o insanların mürtet olduğunu ve zekât vermeyi reddettiklerini söyledi. Bunun üzerinde Velid hakkında, "Ey i-man edenler, eğer bir fâsık, size haber getirirse, onu etraflıca araştırın." (Hucurât: 6) ayeti nazil oldu ve Allah Tealâ ona "fasık" dedi. Resulullah (s.a.a) Velid'in yerine başka birini gönderince o, Benî Mustalik halkının önceki gibi Müslüman olduğunu bildirdi. Osman bu Velid'i Kûfe'ye vali tayin etti. Sarhoş olan Velid bir gün sabah namazını dört rekât olarak kıldı, Osman onu makamından almak zorunda kaldı. Bu olay, "Nakş-i Aişe" adlı kitapta, c.1, s.151-187'de tafsilatlı bir şekilde kaydedilmiştir. Ayrıca Velid'in, "O üçünden sonra" sözünden maksadı Resulullah (s.a.a), Ebu Bekir ve Ömer'dir. "Tucibî" veya "Tucubî" ise Mısır'ın meşhur bir mahallesinde sakin olan Muzhec Kabilesi'ne işarettir. Onlardan biri, Osman'ın öldürülmesinde parmağı olan Abdurrahman b. Udeys el-Belvî'ydi, Velid şiirinde ona işaret eder. Diğeri ise, yine Tucibî Kabilesi'nden olan ve Hz. Ali'yi (a.s) şehit eden Abdurrahman b. Mulcem el-Muradî et-Ted'ulî'dir. Bu konuda En-sab-ı Sem'anî kitabında "Tucibî" ve "Ted'ulî" sözcüklerine ve İbn Makûla'nın el-İkmal adlı eserine, c.1, s.214 ve 256 ve yine İbn Esîr'in Kitabu'l-Lübab Fî Tehzibi'l- Ensab kitabına müracaat ediniz
[96]- Nu'man b. Aclan Zerkî el-Ensarî, ensarın şair ve sözcüsüydü. İmam Ali (a.s) onu Bahreyn valiliğine atamıştı. Hayatı için bk. el-İstiab, c.1, s.298, 1323 sayısında ve Usdu'l-Gabe, c.5, s.26; el-İsabe, c.3, s.532. Soyu için ise İbn Hazm'ın Cemhere'si, s.327-338 ve İbn Dureys'in İştikak'ı, s.461. Şiirleri için el- Muvaffakiyyat, Zubeyr b. Bekar, s.592-594. Yine Şerhu Nehci'l-Belâğa, İbn E-bi'l- Hadid, Muhammed Ebulfazl incelemesi, c.6, s.31.
[97] -Şerhu Nehci'l-Belâğa, İbn Ebi'l-Hadid, c.1, s.47; Futuh-ı İbn A'sem, Haydarabad baskısı, 1288, c.2, s.277.
[98] -Şerhu Nehci'l-Belâğa, İbn Ebi'l-Hadid, c.1, s.47-49, İbn A'sem'in Futu-h'u, c.2, s.307.
[99]- İbn A'sem'in Futuh'u, c.2, s.321.
[100] -Nasr b. Müzahim'in Sıffin adlı eseri, s.15-18, Şerhu Nehci'l-Belâğa, İbn Ebi'l-Hadid, c.1, s.247. Yine bk. İbn A'sem'in Futuh'u, c.2, s.305.
[101] -O dönemde komutanların şiir yazma yetenekleri olmasaydı, özel durumlarda etrafındakilerden kendileri yerine şiirle cevap vermelerini isterlerdi; Eş'as'ın durumu da bu şekildedir. Cerir b. Abdullah Becelî Resulullah'ın (s.a.a) vefatından kırk gün önce Müslüman olmuş, Kadisiye Savaşı'na katılmıştır. Resulullah (s.a.a) onu Zilhalsa'da bulunan Hes'am kabilesinin putlarını yok etmekle görevlendirdi. Cerir putları yakarak görevini yerine getirdi. Cerir hicrî 51 veya 54 yılında vefat etti. Hayatı için bk. el-İstiab, Usdu'l-Gabe ve İsâbe. Eş'as b. Kays el-Kindî, hicretin onunda kabilesinin temsilcileriyle birlikte Resulullah'ın (s.a.a) huzuruna çıkarak Müslüman oldu. Ancak Ebu Bekir'in temsilcisine zekât vermeye yanaşmadığı için halifenin göndermiş olduğu orduyla savaşmak zorunda kaldı; bu savaşın sonunda esir düştü. Fakat Ebu Bekir onu affederek kız kardeşi Ümmü Ferve'yi onunla evlendirdi. Eş'as Şam ve Irak savaşlarının bazılarına katılması üzerine Osman onu Azerbaycan hükümetine atadı. Eş'as, Sıffin Savaşı'nda İmam Ali'nin (a.s) safında yer almıştır. İmam Ali'yi "Hakemeyn" olayını kabule zorlayan ve Dûmetu'l-Cendel'de, Amr b. As'la Ebu Musa Eş'arî'nin toplantısında bulunan da odur. Eş'as, İmam Ali'nin (a.s) şehadetinden kırk gün sonra Kûfe'de vefat etti. Hayatı için bk. el-İstiab, Usdu'l- Gabe ve İsâbe.
[102] -Sıffin, Nasr b. Müzahim, s.20-24.
[103] -Sıffin, Nasr b. Müzahim, s.43.
[104] -Sıffin, Nasr b. Müzahim, s.137. Necaşî diye meşhur olan Kays b. Amr, cahiliye dönemiyle İslâm'ı gören ve her iki dönemde de meşhur olan bir şairdir. Necaşî asaleten Necranlı olup Kûfe'de ikamet etmiştir. O, hicretin kırkıcı yılında vefat etmiştir. bk. A'lam-u Zerkulî.
[105] - Sıffin, s.365.
[106] - Sıffin, s.381. Hücr b. Adiy el-Kindî, Hücrü'l-Hayr diye meşhurdur. Hücr, Resulullah'ın (s.a.a) huzuruna çıkmış, İmam Ali'nin (a.s) bütün savaşlarına katılmış, Sıffin Savaşı'nda Kinde'ye komutanlık yapmıştır. Hücr, Kadisi-ye Savaşı' na da katılmıştır. Ziyad b. Ebih, bir grupla onu Muaviye'ye göndermiş, o da hicrî 51 yılında Merc-i Azra denen yerde onların hepsini öldürmüştür. Hücr b. Adiy, Merc-i Arza şehrinin fethinden sonra kendisinin ilk tekbir getiren Müslüman olduğunu söyler. İbn Ebi'l-Hadid bu şiirleri kendi kitabında Cemel Savaşı şiirlerinde nakleder
[107] -Sıffin, s.382.
[108] -Sıffin, s.385. Ebu Süfyan'ın kardeşi Muğiyre b. Haris b. Abdulmuttalib şairdi; bazıları onların bir kişi olduğunu da söylemişlerdir. Biyografisi için bk. Usdu'l-Gabe, "el-Esma ve'l-Kuna" bölümü.
[109] -Sıffin, s.416; Şerhu Nehci'l-Belâğa, İbn Ebi'l-Hadid, birinci baskı, c.1, s.284
[110] -Sıffin, s.436. Munzir, Hemdan Kabilesi'nden savaşçı bir şairdi. el-İsabe kitabında onun hayatı hakkında Resulullah'ın (s.a.a) ashabından ve payların dağıtılmasında özel görüşü olan ilk kişi olduğu, görüşünün Ömer tarafından kabul edilip uygulandığı geçer. İsâbe, c.3, s.478. Vidaah, Hemdan boylarından biridir. bk. el-İştikak, İbn Dureyd.
[111]- Futuh-ı İbn A'sem, c.3, s.254-258; Nasr b. Müzahim'in Sıffin adlı eseri, s.416; Şerhu Nehci'l-Belâğa, İbn Ebi'l-Hadid, birinci baskı, c.1, s.284.
[112] -Futuh-ı İbn A'sem, c.3, s.226; Menakıb-ı Harezmî, s.170. A'sem'le Harezmî'nin bu konudaki sözleri özetle şöyledir: Malik Eşter'le Emirü'l-Müminin Ali'nin (a.s) diğer ashabı bir gün Sıffin Savaşı'nda İmam'ın (a.s) ortada olmadığını fark ettiler. Endişelenerek İmam'ı aradılar. Sonunda onu, Rabie kabilesinin savaşçıları arasında buldular. İmam, Malik Eşret'in fena bir şekilde renginin değiştiğini ve ağladığını görünce ona dedi ki: "Ya Malik! Ne oldu? Oğlun mu öldü, yoksa başka bir şey mi geldi başına?" Bunun üzerine Malik yukarıdaki şiiri okudu.
[113] -Murucu'z-Zeheb, Mes'udî, c.2, s.428.
[114] -Murucu'z-Zeheb, Mes'udî, c.3, s.4.
[115] -Murucu'z-Zeheb, Mes'udî, c.2, s.408, İmam'ın (a.s) hayatının son bölümünde. Kendilerini Sâme'ye nispet eden Sâme Oğulları, diğer adıyla bilinen Naciye Oğullarıdırlar. Ali b. Muhammed b. Cafer el-Alevî ise, İmam Cafer Sadık'ın (a.s) torunlarındandır. Soyu, İbn Hazm'ın el-Ensab adlı eserinde, s.61'de geçer.
[116] -Şerhu Nehci'l-Belâğa, İbn Ebi'l-Hadid, c.2, s.22.
[117] -el-Mehasinu ve'l-Mesavi', Beyhakî, c.1, s.105.
[118] -Tucubî, Emirü'l-Müminin Ali'nin (a.s) katili Abdurrahman b. Mulcem et-Ted'ulî'dir. Ted'ul, Mısır'da Abdurrahman b. Mulcem'in Kûfe'ye gitmeden önce ikamet ettiği mahallenin ismidir. Bu hususla ilgili daha önceki dipnotların birinde de açıklama yapıldı. bk. el-Kâmil, Muberred, Mektebetu'l-Maarif, Beyrut baskısı, c.2, s.151.
[119] -Muberred, Ebu'l-Abbas Muhammed b. Zeydî el-Ezdî Sumalî Basrî'dir. Hatib Bağdadî, Muberred hakkında şöyle yazar: "O, nahivcilerin büyüğü, Arap ilimlerinin hafızıdır." Lügat alanındaki el-Kâmil kitabı onun eserlerinden biridir. O, 285 yılında Bağdat'ta vefat etmiştir. Biyografisi için bk. Tarih-i Bağdad, c.3, s.380; Keşfu'z-Zunûn, "el-Kâmil" sözcüğü.
[120] -Kumeyt Ebu'l-Mustehil b. Zeyd el-Esedî, Kûfe ahalisinden olup Arap lügati, edebiyatı, rivayet ve soy bilimlerini bilen ve sözü senet olarak geçen bir kişiydi. Onun Haşimiyat şiiri Almanca'ya tercüme edilmiştir. Kumeyt, hicrî 126 yılında vefat etmiştir. bk. A'lam-i Zerkulî, c.6, s.92.
[121] -el-Kâmil, Muberred, c.2, s.152; Ebu'l-Ferec, el-Agânî, Himyerî'nin biyografisinde, Sasi baskısı, c.7, s.10.
Ebu'l-Esved Zalim b. Amr ed-Duelî, meşhur fakih ve şairlerden biri olup nahiv ilminin kurucusudur. Emirü'l-Müminin Ali (a.s) bu ilmi ona öğretmiş, o da açıklayarak yazmıştır. O, Kur'ân harflerine nokta koyan ilk kişidir. Ebu'l-Esved, Sıffin Savaşı'nda İmam Ali'nin (a.s) safında yer almış ve hicrî 69 yılında Basra'da vefat etmiştir. A'lam-u Zerkulî, c.3, s.34. Yine bk. Ikdu'l-Ferid, 1372 Mısır baskısı, c.3, s.211.
[122] -el-Kâmil, Muberred, c.2, s.175. Bu şiirleri ve bunları okumasının sebebini Ebu'l-Ferec, el-Eğanî adlı eserinde, c.7, s.21'de kaydetmiştir. Seyyid Himyerî İsmail b. Muhammed, cahiliye dönemi ve İslâm'ın zuhurundan sonra en çok şiiri olan üç şairden biridir. O, Abbasî halifeleri Mansur ve Mehdi'nin yanında yüce bir makam ve saygıya sahipti. Himyerî, hicrî 173 yılında vefat etmiştir. A'lam-i Zerkulî, c.1, s.320.
[123] - el-Eğanî, c.9, s.6, Seyyid Himyerî'nin biyografisinde.
[124] - Divan-i Şafiî, s.35, 1403 Beyrut baskısı.
[125] - el-Kuna ve'l-Elkab, c.1, s.274. İbn Dureyd diye meşhur olan Ebu Bekir Muhammed b. Hasan el-Ezdî, hicrî 321 yılında vefat etmiştir. O, şair, nahivci ve lügatçiydi. el-Cemhere onun eserlerinden biridir.
[126] - Divan-ı Ebu Tayyib el-Mutenebbî, Feridruh incelemesi, s.846, 1861 Berlinbaskısı.
[127] - el-Kuna ve'l-Elkab'da, c.1, s.162, Ebu Nuas'ın hayatında bu sözcüklegeçmiştir.
[128] -Divan-ı Mutenebbî, s.333.