آشنايي با تفسير علمي قرآن

گفت‎وگو با : دكتر ناصر رفيعي محمدي و دكتر محمد علي رضايي اصفهاني
 

شناسنامه کتاب

آشنايي با تفسير علمي قرآن
گفت‎وگو با : دكتر ناصر رفيعي محمدي و دكتر محمد علي رضايي اصفهاني
تهيه كننده : مركز مطالعات و پژوهش‌‌هاي فرهنگي‌‌حوزه‌ي‌‌علميه
ناشر : انتشارات مركز مديريت حوزه‌ علميه قم
ويراستاران : محمد جواد شريفي، حميده انصاري
حروف‌چين و صفحه‌آرا : حسن يوسفي
چاپ اول : زمستان 1381
تيراژ : 2000 نسخه
شابك : 2 ـ 35 ـ 6918 ـ 964

مقدمه
بشر امروز همراه با تحولات جديد، پا به دوران نويني گذاشته و با انديشه‎ها و مكاتب جديدي روبه‎رو شده است. اگر در گذشته سخن از الحاد و دين‎داري به ميان مي‎آمد، امروزه با تفسير ملحدانه يا مؤمنانه از متون ديني روبه‎رو است. مسائل زبان‎شناسي، نشانه‎شناسي، پديدار شناسي، هرمنوتيك و فلسفه‎ي زبان به شدت او را درگير كرده است.
البتّه دين‎دارن و عالمان ديني، همواره در پي معنايابي متون ديني بوده‎اند و دانش مستقلي به نام علم تفسير را، كه از چگونگي دست‎يابي به معاني مدلول الفاظ قرآن سخن مي‎گويد، راه انداختند؛ زيرا بر اين باور بودند كه خداوند متعال در نزول قرآن، مقصود و معناي خاصي را منظور داشته است و به تعبير هرمنوتيك، نيّت مؤلف در متن محفوظ است.
اهل تفسير، روش‎ها و گرايش‎هاي گوناگوني در كشف مقصود شارع مقدس به كار برده‎اند. گرايش‎هاي مذهبي (شيعي، معتزلي، اشعري و...)، موضوعي (فقهي، ادبي، فلسفي، اجتماعي، تاريخي، علمي، سياسي، تربيتي، عرفاني، اعتقادي و...) و نگارشي (موضوعي، تربيتي و مزجي) و نيز روش‎هاي قرآن به قرآن، روايي، اشاري و رمزي و عرفاني، عقلي و فلسفي، تفسير به رأي و تفسير علمي را مورد بحث قرار داده‎اند و هر يك از روش‎ها و گرايش‎ها كه به تفسير به رأي منجر مي‌شود، از آن جهت كه مراد متكلم را مخدوش سازد، مردود و نامشروع شمرده مي‌شود
به هر حال، تفسير صحيح و مشروع از قرآن، به رعايت ضوابط و شرايطي نياز دارد كه تخطي از آنها، آدمي را به بي‎راهه مي‎كشاند.
سيوطي در الاتقان مي‌نويسد : روشن است كه خداوند خلقش را به اموري كه قابل فهم است، مخاطب قرار داده است؛ به همين جهت، هر رسولي را به زبان قومش ارسال، و كتابش را بر لغت آنها نازل مي‎نمود؛ لكن علومي كه به عنوان مبادي تفسير مورد استفاده قرار مي‎گيرند عبارتند از : لغت، نحو، علم تعريف، اشتقاق، معاني، بيان، بديع، قرائت، اصول دين، اصول فقه، اسباب نزول قصص و اخبار، ناسخ و منسوخ و علم فقه و...
پس روشن شد كه قرآن با اين‌كه به زبان عربي نازل شده و از واژگان عرفي در تبيين مراد خداوند متعال استفاده شده است، ولي از آن رو كه معارف بلند و فراواني در قالب الفاظ محدود جاي گرفته و فاصله‎ي زماني زيادي بين نزول قرآن و عصر حاضر تحقق يافته و نيز اصول و كليات فراواني در قرآن ذكر شده است، به تفسير و رعايت ضوابط و قواعد مذكور نيازمند است. حال پرسش جديدي كه پيش‎رفت‎هاي علوم جديدي براي مفسران به ارمغان آورده اين است كه آيا تئوري‎ها و فرضيه‎هاي علمي در تفسير قرآن به مفسران مدد مي‎رسانند يا اين‌كه تفسير علمي از مصاديق تفسير به رأي «و من فسّر القرآن برأيه فقد كفر» ‌است. پاسخ دقيق و عالمانه به اين پرسش، متوقف بر چيستي تفسير علمي و درك ضوابط و رعايت شرايط آن است، كه محققان فرزانه، حجج اسلام، آقايان دكتر رضايي اصفهاني و دكتر رفيعي بدان پرداخته‎اند.
در پايان بر خود فرض مي‎دانم از مؤلفين محترم و نيز از حجج اسلام سيد محمد علي داعي‎نژاد (معاونت تحقيقات)، سيد محمد حسين ميري (مدير گروه قرآن) و حميد كريمي (مدير پروژه‎ها) و هم‎‎چنين از مجريان، كارمندان، حروف‎نگاران، ويراستاران و ساير عزيزاني كه در آماده‎سازي اين اثر زحمت خالصانه كشيده‎اند، تقدير و تشكر نمايم.
عبدالحسين خسروپناه
جانشين مركز مطالعات و پژوهش‌هاي فرهنگي
حوزه‌ي علميه‌ي قم