Amma Ali (A.S) ya gano makamar dawwama, ya rinjayi mutuwa ba sau daya ba, ba sau biyu ba, amma mutuwa tana gudunsa, tana guje masa duk sadda ya so rungumar ta. Ya lulluba a cikin bargon Annabi (S.A.W), ya runtse idanunsa a shimfidar da kanshin aljannar Firdausi ya mamaye shi, yana mai ba da ransa fansa ga karshen Annabawa a tarihin dan Adam.
Idan Isma’il ya mika wuya ga Allah, lallai ya san babansa zai yanka shi a sannu-sannu ne, sai dai Imam Ali (A.S) ya runtse idanunsa don ya bude su a kan gomomin takubba masu guba. Mala’iku sun so kansu wajen gogoriyon rayuwa, Jibril (A.S) bai fanshi Mika’ilu ba (A.S), kowannensu ya zabi rayuwar, amma sai ga shi wannan saurayi mai suna Ali da ubangiji mai iko ya kare shi, yana mai karya bangon mutuwa, ya zabi mutuwa dan’uwansa Manzon rahama ya rayu.
Tawaga tana tafiya har ta kai kusa da “Rajnan”, sai aka cim mata, sai ga mahaya doki takwas sun bijiro musu suna son su mayar da hannun agogo baya. A nan ne aka yi wa yankin nan na Larabawa bazata da “Zulfikar”. Takwas din nan suna son su mayar da tawagar zuwa Makka, zuwa alkaryar da mutanenta azzalumai ne, idanu suna cike da hikidu da mugun kulli. Wani mahayin doki cikinsu a lokacin ba a san waye Ali ba, ya ce:
“Kai mayaudari, kana tsammanin za ka tsira da mata? koma don gidanku!” Tir da wannan magana da ya gaya wa Ali.
Ali ya amsa da sabati kamar dutsen Hira, “In ban koma ba fa?”.
Suka ce: “Ko ka ki, ko ka so”.
Sai Junahu ya kawo wa taguwa hari, don ya mai da ita.
Sai Ali (A.S) ya tare shi.
Ya kawo sara, Ali (A.S) ya kare ta.
Ya kuma sare shi, sara mai tsage mutum, ya kuma gama da shi.
Saura suka ja da baya.
Lallai abin ya dimauta su, ba su taba ganin sara kamar haka ba a rayuwarsu. Dayansu ya daga murya, ya ga saurayi yana shiri don kawo hari: “Ka kame kanka daga barin mu, ya dan Abi Dalib”.
Ali (A.S) ya fada da karfi: “Ni mai tafiya ne wajen dan’uwana kuma dan Ammina Manzon Allah (S.A.W)”.
Tawaga ta tafi hanyar Yasrib, Manzon Allah bai gushe ba, yana sauraro a Kuba’a. A 16 ga Rabi’ul Auwal ne, wanda ya yi daidai da 20 ga Yuli 622 na miladiyya tawagar tarihin hijira ta isa garin Yasrib. Jama’ar musulmi ta cika a Saniyyatul Wada’ tana jiran isowar karshen Annabawa a tarihin dan Adam.

Al’amari Na Uku
Sama tana cike da taurari ababen damfarawa, tana walkiya daga nesa kamar lu’ulu’u abin yayyadawa, Muhajirun sun sauka a Rajnan, Ali (A.S) ya sunkuya yana magani ga kafafunsa, da saboda tafiyar daruruwan milamilai sun tsattsage. Taguwowi sun durkusa a kan yashi suna lumfasawa daidai suna jin kanshin gari nan kusa.
Idanun Fadima (A.S) suna yawo tsakanin taurari suna kallon sasannin sama inda babanta ya yi tafiyar isra’i da mi’iraji a kan Buraka. Idanun Fadima (A.S) ba su gushe ba suna kallon taurari, fuskarta tana haskakawa kamar tauraron da ya sauko kasa, wata ya bayyana a karshen dare. A lokacin Fadima (A.S) ta lumfasa tana munajati da Ubangijinta.
“Kai ne mai wanzuwa, komai mai bacewa ne, taurari wata... Fararen rayuka suna fuskantar ka, ba ruwansu da kayoyin da ke kan hanya a sahara, koda kuwa ba su da takalma, kai kadai ne gaskiya. Ya Ubangiji kai ne hasken idanuna da farin cikin zuciyata, ka bar ni in kutsa wa malakutinka in yi tasbihi, in kewaya tare da taurari a gefen Al’arshinka, kai kadai ne hakika, waninka wahami ne. Kai kadai ne mabubbugar rayuwa, waninka sururi ne da mai jin kishirwa yake tsammanin ruwa ne”.
A Kuba’a Jibril (A.S) ya sauka yana dauke da kalmomin sama zuwa ga mutumin da ya gudu daga uwar alkaryu (Makka) yana ba shi labarin matafiya da ’yarsa, da matar da ta rene shi, da saurayin da ya rena a dakinsa, wanda yayin da ya girma ya tsaya a gefensa yana kare shi iyakar karfinsa.
A nan ne fa mafarkin nan na wahayi ya tabbata, farfajiyar Kuba’a ta yi yalwa, yayin da Annabi (S.A.W) ya gina masallacin farko a Musulunci. “Wadanda suke ambaton Allah a tsaye da kuma tunani a cikin halittar sammai da kasa (suna cewa): Ya Ubangijinmu ba ka halicci wannan don wasa ba, tsarki ya tabbata gare ka, ka kiyashe mu azabar wuta. Sai Ubangijinsu ya amsa musu cewa ni ba na tozarta ladan aikin mai aiki, namiji ko mace, sashenku daga sashe yake, wadanda suka yi hijira daga gidajensu aka cutar da su a tafarkina, suka yi yaki aka kashe su, zan shafe kurakuransu, kuma in shigar da su aljanna koramu suna gudana ta karkashinta, sakamako daga wajen Allah, Allah a wajansa akwai kyakkyawan sakamako”.
Annabi (S.A.W) ya kasance yana sauraron isowar tawagar matafiya da ’yarsa da mai renonsa suke ciki, kuma kalmomin da Jibril (A.S) ya gaya masa ba sa gushewa cikin tunaninsa, yana kallon nesa, amma ba komai sai yashi. Da an kaddarawa wani yana Kuba’a a wannan lokaci da (ya ga abin mamaki), ya ga wani mutum wanda ya kai shekara hamsin, shi ba dogo ba, ba gajere ba, matsakaici, (hakika an sanya alheri duk a cikin tsakaitawa), mai farin fuska, mai fari tas, an cakuda shi da jaja mai sauki (ta yiyu sakamakon rana ta doke shi ne), mai yawan gashi zai kai bayan kunnensa, ya kusa ya hau kafadunsa, mai yalwar goshi, mai lankwasassun gira kamar wata (jinjirin wata biyu), idanunsa masu haske ne, masu fadi, mai madaukakin karan hanci, hakoransa kamar lu’ulu’u ne da aka daddasa, idan yana tafiya yana tafiya da sauki, takunsa makusanta ne kamar kwale-kwale da ya yo gangara.
Annabi (S.A.W) ya tsaya yana tunanin sahara mai nisan gani yana sauraron masoyan da ya bar su a wani lokaci na dare, kurayen Makka sun kewaye shi. Dare ya mamaye sahara, Annabi (S.A.W) ya koma hayin Bani Saham, a fuskarsa akwai bakin ciki kamar bakin cikin annabi Adam ranar da yake binciken Hawwa a bayan kasa.
Matafiyan (masu hijira) sun isa da aminci, Uban (S.A.W) ya tattaka domin haduwa da tarbar ’yarsa abar tunawarsa daga Hadiza (A.S), Hadizar da ta tafi ta bar shi shi kadai. ‘Yar ta rungume Babanta, ta dulmiya cikin tunaninsa, idanunta cike da hawaye, hawayen farin ciki da rahma. Mamakin girman wahalar da Muhammad ya sha! Mamakin girman wahalar da Annabawa suka sha!
Ta yiwu ya ba da mamaki kwarai ga wasu mata su ga mutumin da ya haura shekara hamsin ya zama kwatankwacin misali na dan yaro a karkashin renon babarsa. Yana mai niyyar sanya haddi ga tambayoyi da zasu yadu cikin mutane, yana mai cewa da ita: “Fadima (A.S) Babar Babanta ce”. Fadimar da take a kan sha ukunta, amma sai ga ta ta koma Uwa ga mafi girman Annabawa (A.S). Da kuma fadinsa: “Fadima tsoka ce daga jikina”.
Muhammad (S.A.W) ya kalli idanun ’yarsa da suka zama suna binciken saurayin da ya sayar da ransa saboda Allah a cikinsu, amsar da ke idanunta shi ne: Ga shi can ya Baba, shi ne... wanda kafafunsa suka tsattsage, jini ya zubo ta cikinsu da sukan kaya da zafin rana da wahalar sahara, ba shi da taguwa ko rakumi. Idanun Annabi (S.A.W) suka amsa cewa: Ashe dan’uwana ne take so! Sai Muhammad (S.A.W) ya tafi don haduwa da dan’uwansa mai hijira, shi kuwa saurayi ya tashi domin haduwa da Manzon sama (S.A.W) yana mai mancewa da zoginsa da wahalhalunsa.
Annabi (S.A.W) ya sanya tafinsa mai kanshin Rahikul mahtum na Annabta ya shafa duga-dugan saurayi mai hijira kamar uwa tana shafa kan danta don ya lallasu ya yi barci.

Fararrun Abubuwa A Hanyar Hajjin Karshe
Al’amari Na Farko
A watan Zul ka’ada, a shekara ta goma hijira, Annabi (S.A.W) ya shelanta niyyar zuwa hajjin dakin Allah (S.W.T). Iskar sahara ta dauki labaran farin ciki. Sai ga kabilun Larabawa suna ta kwararowa zuwa Madina don su shiga karkashin tutar karshen Annabawa a tarihi, gomomin dubunnai suka tafi suna masu barin alkaryunsu da biranensu da hayoyin kabilunsu.
Ashirin da biyar ga wannan wata karaukoki suka nufi Makka (Wajen son kowa), Sahara ta ga taron farko mafi girma da ya kai mutum dubu dari suna masu tafiya cikin sauki zuwa ga dakin da Ibrahim da Isma’il (A.S) suka gina shi. A biyar ga Zulhajji mai alfarma, Annabi ya shiga Makka daga Babus Salam, ya yi dawafi gefen tsohon daki (Ka’aba) sau bakwai, sannan ya tafi Safa da Marwa, yana mai koyi da ayar Kur’ani “Lallai Safa da Marwa yana daga cikin alamomin (addinin) Allah”.
Ya yi sa’ayi tsakanin duwatsun biyu a motsi da yake tunatarwa game da babar Isma’il (A.S) yayin da take binciken digon ruwan sha ga danta Isma’il (A.S), ya hau dutsen Safa ya kalli Ka’aba mai girma, ya shelanta karewar bautar gunki.
“Ba abin bauta sai Allah daya, Ba shi da abokin tarayya, Mulki da godiya sun tabbata a gare shi. Shi mai iko ne a kan komai, Ba abin bauta sai Allah, ya cika alkawarinsa, ya taimaki bawansa, ya rusa runduna shi kadai”.
A Arfa Annabi (S.A.W) ya tsaya yana mai huduba, ya yada al’adun Musulunci tsakanin musulmi, yana mai albishir da bankwana na aminci. Yana mai cewa: “Ya ku mutane! Ku ji daga gare ni, ta yiwu ba zan hadu da ku bayan wannan shekarar ba a wannan wuri nawa, lallai jininku da dukiyarku haramun ne har ku hadu da Ubangijinku kamar haramcin ranarku wannan”.
Sannan ya shelantar da wurgi da kabilanci da kuma wajabta girmama mutum: “Ya ku mutane! hakika Ubangijinku daya yake, kuma babanku daya ne, dukkanku daga Adam (A.S) kuke, shi kuwa Adam daga kasa yake, Kuma mafi girmanku a wajen Allah (S.W.T) shi ne mafi tsoron ku ga Allah, balarabe ba shi da wani fifiko a kan ba’ajame sai da takawa”.
Sannan ya wuce yana mai kafa sababbin dokoki da aminci da soyayya da kaunar juna zai zama a cikinsa. Ya ce: “Duk wanda yake da amana, to ya ba da ita zuwa ga wanda ya ba shi amana. Kuma ribar jahiliyya babu shi, kuma farkon riba da zan fara saryar da shi shi ne ribar Ammina Abbas dan Abdulmudallib, kan dukiyarku yana gare ku, ba ku zalunta ba, ba a zalunce ku ba. Kuma bin jinin jahiliyya babu shi, kuma farkon jinin da zan saryar shi ne jinin Amir dan Rabi’a dan Haris dan Abdulmudallib”, yana mai kare bayaninsa da cewa: “Na isar! Allah ka shaida!”
Annabi bai manta bayanin hakika mai girma ba ta hanyar da zasu bi bayansa (S.A.W). Ya ce “Ya ku mutane! Lallai muminai ’yan uwa ne, dukiyar dan’uwa musulmi ba ta halatta gun dan’uwansa musulmi sai da yardarsa. Kada ku koma kafirai bayana sashenku yana dukan (saran) wuyan sashe. Kuma hakika ni na bar muku abin da idan kun yi riko da shi ba za ku taba bata ba bayana har abada - littafin Allah da Ahlin gidana”.

Isar Da Sako Bayyananne
Kwanakin hajji mafi girma sun wuce, yanzu lokaci ya yi tawagar mahajjata su koma gidajensu, mutanen Makka suka zama suna kallon jama’a mai yawa cike da mamaki. Ga su suna barin kasa mai tsarki inda Jibril ya sauka yana dauke da sakon karshe na sama. Manzo (S.A.W) ya bar Makka ransa cike da natsuwa da yaduwar musuluncin da ya zama addinni farko a lokaci kankani a yanki mai fadi na duniya.
Runduna ta isa yankin Juhufa a mararrabar hanya. Rana ta take a sama, zafinta ya bugi sahara, ga rayirayi ya dauki zafi. A wannan wuri mai zafi na duniyar Allah, Jibril (A.S) ya sauka da sakon karshe. “Ya kai wannan Manzo! ka isar da sakon da aka saukar maka daga Ubangijinka, idan ba ka yi ba, to ba ka isar da sakon sa ba, kuma Allah ne yake kare ka daga mutane”.
Yana bayyana daga maganar nan ta Kur’ani, wacce ta dauki matakin gargadi cewa, lallai akwai wani babban al’amari da ya wajaba a kan Annabi (S.A.W) ya isar da shi zuwa ga al’ummar da aka fare ta kafin wasu ’yan shekaru. Sai kawai aka yi wa tawagar alhazai mufaja’a da kiran Annabi da cewa a tsaya a sararin nan mai tsandauri, mai wahala da zafi, babu wata bishiya da matafiyi zai sha inuwa, babu ruwa da mai kishi zai kashe kishinsa, aka sanya alamar tambaya da mamakin al’amarin Annabta!.
Mutum ba zai iya kore abin da Manzo ( S.A.W) yake ji ba na makomar musulunci bayan wafatinsa, musamman da ya zama yana ganin karshen rayuwarsa ya zo, ba abin da ya rage masa a duniya sai wani dan taki. Musulmi suka rika tsinkayo zuwa ga Annabi (S.A.W) yana hawa tuddai da wasu sahabbansa suka jera, ya tsaya a kai yana mai kallo zuwa ga gomomin dubunnai na wadanda suka yi imani da ya shi, suka karbi sakonsa, idanunsa suna yawo da tunanin al’amari mai zuwa da ba wanda ya san sirrinsu sai Allah. Ga jawabin da Manzo (S.A.W) ya yi:
“Lallai an kira ni na amsa, kuma ni mai barin nauyayan alkawura biyu a gare ku ne: Littafin Allah da Ahlin gidana. Ku duba ku gani me za ku yi bayana (game da al’amarinsu) domin su ba za su rabu ba har sai sun riske ni a tafki”. Ali dan Abi Dalib (A.S) ya kasance yana kusa da shi, sai ya kira shi ya yi riko da hannunsa ya gabatar da shi ga duniya gaba daya. “Shin ba nine waliyyin muminai ga kawunansu ba, kuma matana iyayensu ba?” Sai ga amsa da murya mai karfi ta ko’ina.
“Haka ne ya Manzon Allah!”.
Sai Annabi (S.A.W) ya daga murya, yana mai daga hannun Ali “Duk wanda nake Shugabansa, to wannan Ali Shugabansa ne. Ya Ubangiji (S.W.T) ka taimaki wanda ya bi shi, ka kuma ki wanda ya ki shi”, Manzo ya isar da sakonsa. Sai Jibril (A.S) ya sauka yana mai shelanta bishara daga sama: “A yau ne na kammala muku addininku, na cika ni’imata a gare ku, kuma na yardar muku da Musulunci shi ne addini”. Sai farin ciki ya yadu a wannan sahara mai tsananin zafi. Hasan dan Sabit ya mike don farin ciki, yana mai nanata wadannan baitoci, yana mai godiya da yabo:
Annabinsu (S.A.W) yana kiran su ranar Gadir a Khum
Ya mamakin jin Annabi! yana mai shelantawa
Yana mai cewa wanene Shugaba kuma Waliyyinku
Suka fada ba tare da wani musu ba
Ubangijinka Shugabanmu, kuma kai Shugabanmu
Babu wanda ya saba daga cikinmu a wannan rana
Sai ya ce da shi: Ya Ali (A.S) tashi lallai
Ni na yarda da kai Shugaba mai shiryarwa a bayana
Duk wanda nake Shugabansa, wannan Shugabansa ne
Ku zama masu taimako na gaskiya gare shi
A nan ne ya yi addu’ar Allah ka taimaki wanda ya bi shi
Ka tabar da wanda ya ki shugabancinsa

Annabi (S.A.W) a cike da idanu masu hawaye don farin ciki, ya ce da Hasan, “Ba ka gushe ba da taimakon Ruhul Kuds matukar ka taimake mu da harshenka”.
Sahabbai suka taso suna masu yi wa Ali (A.S) gaisuwa da barka suna cewa: “Barka! Barka! gare ka ya Ali. Ka zama Shugabanmu, Shugaban kuma dukkan mumini da mumina. Ranar 18 ga Zulhajji ta zama ranar idi da farin ciki, kuma hakika addini ya kammala, ni’ima ta cika”.

Al’amari Na Biyu
Manzon Allah (S.A.W) ya tsaya ranar suka a Hajjatul Wada yana mai huduba. “Amma bayan haka, ya ku mutane! Ku ji daga gare ni abin da zan bayyana muku. Ni ban sani ba ko ta yiwu in hadu da ku bayan wannan shekara tawa a matsayina wannan, lallai jininku da dukiyarku haramun ne a kanku har ku hadu da Ubangijinku kamar (haramcin) alfarmar ranarku wannan, a watanku wannan, a garinku wannan”.
“Ya ku mutane! lallai muminai ’yan uwan juna ne, bai halatta ba ga wani mutum ya ci dukiyar dan’uwansa sai da son ransa. Kada ku koma kafirai bayana, sashenku yana dukan sashe. Lallai ni na bar muku abin da in kun yi riko da shi ba za ku taba bata ba bayana har abada: Littafin Allah da Ahlin gidana…”
Aikin hajji ya kare, Annabi (S.A.W) ya koma Makka da wanda ke tare da shi, su dubu dari ko sama da haka. Kuma tarihi ya nuna cewa, ranar goma 18 ga zulhijja na shekara ta goma hijira ne.
Tawagar Alhazai tana keta fagage, rana ta take a sama, ta bude kamar tana huruwa da wuta. Tawaga na isa wani wuri kusa da Juhufa a mararrabar hanyoyi, sai ga sako ya zo wa Annabi (S.A.W) yana kan taguwarsa kuswa, Jibril (A.S) ya sauko yana mai dauke da sakon sama. Annabi ya tsaya yana mai sauraron sakon sama. “Ya kai wannan Annabi! ka isar da sakon da aka saukar maka daga Ubangijinka, in ba ka yi ba, to ba ka isar da sakonsa ba, kuma Allah ne yake kare ka daga mutane”.
Gomomin dubunnai sun tsaya suna tambayar sirrin tsayawar Annabi (S.A.W) a wannan wuri mai tsananin zafi. Sai wasu sashen sahabbai suka hanzarta suka yi wa Annabi (S.A.W) wani tudu, don yana da wasu sakonin da zai isar da ita ga gomomin dubunnan sahabbansa da al’ummu masu zuwa. Kalmomin godiya da yabo da suke fita daga bakin karshen Annabawa (S.A.W), Ali (A.S) ya kasance a tsaye kusa da mutumin da ya rene shi yana yaro, ya sanar da shi yadda zai rayu.
Annabi ya yi bayani, gomomin dubbunai suna tsinkayo a gare shi, ya ce: “Shin ba ni ne mafi cancantar muminai daga kawukansu ba”? Sai ga amsa daga gomomin dubunnan saututtuka: “E, ya Manzon Allah!!”
Ya riki hannun Ali (A.S) ya daga sama, yana mai cewa: “Duk wanda nake Shugabansa, Ali Shugabansa ne. Annabi ya daga hannunsa zuwa sama, ya ce: “Ya Ubangiji ka jibanci lamarin wanda ya taimake shi, ka tabar da wanda ya ki shi, ka taimaki wanda ya taimake shi, ka tozarta wanda ya ki taimakon sa”.
Sai Jibril (A.S) ya sauka yana mai albishir ga Muhammad (S.A.W) cewa; ya bayar da wajibinsa na isar da sako. Lokaci ya yi da zai huta, hakika addini ya cika, ni’ima ta kammala, kuma godiya ta tabbata ga Ubangijin talikai. Goshinsa yana sheki, ga gumi… kwayoyin digon gumi suna zuba kamar dige-digen yayyafi, ga sakon wahayi na sama ya mamaye zukata da farin ciki maras misali, wanda ya cika duniya a tarihin dan Adam, “A yau na kammala muku addini, kuma na cika ni’imata a gare ku, na yardar muku Musulunci shi ne addini”.

Al’amari Na Uku
Kwana da kwanaki… Annabi (S.A.W) ya tafi hajji, sakon Allah ya zabi ya kasance a Gadir Khum, a kan hanyar komowa ne Jibril (A.S) ya sauka: “Ya kai wannan Manzo (S.A.W) ka isar da abin da aka saukar maka daga Ubangijinka, idan ba ka aikata ba, to ba ka isar da sakon sa ba”.
“Mutane fa”?
“Allah ne zai kare ka daga mutane”.
Ga rairayi yana kunkuna da zafin da ba za a iya daukewa ba, Annabi (S.A.W) ya tsaya, mutane dubu dari ko sama da haka suka tsaya tare da shi, ga alamomin tambaya suna bayyana a fusaku. Tarihi ya tsaya yana sauraron abin da karshen Annabawa zai ce. Ya ce: “Shin ba nine mafi cancantar musulmi fiye ga kawukansu ba? suka ce: E, ya Manzon Allah (S.A.W)”. Sai ya ce: “Duk wanda nake shugabansa, to wannan Ali (A.S) shugabansa ne… ya ku mutane za ku zo min wajen tafki, ni kuma zan tambaye ku game da nauyayan alkawura biyu”.
Suka ce:- “Menene nauyaya biyu, ya Annabin Allah (S.A.W)?”
Ya ce, “Littafin Allah da Ahlin gidana (A.S)”.
Tawagar alhazai na hajji mafi girma tana shirin komawa zuwa garuruwansu, ga mutane suna shiga addinin Allah, jama’a-jama’a, Jibril (A.S) ya sauka yana karanta wa Manzon Allah (S.A.W) ayar karshen sakon sama, “A yau ne na kammala muku addininku gare ku, na cika ni’imata a gare ku, na yardar muku da musulunci shi ne addini”. Annabi (S.A.W) ya san cewa aikinsa ya kare a bayan kasa, lokaci ya yi da zai huta sai dai…

Masdarorin Madogarar Wannan Littafin
Kur’ani mai girma